अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 328, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२४६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
गौतमी—अज्ज किंपि वत्तुकामम्हि । ण मे वअणावसरो अस्ति । कहंति । [ आर्य किमपि वक्तुकामास्मि । न मे वचनावसरोग्स्ति । कथमिति ] ।
णापेक्खिओ गुरुअणो इमाइ ण हु पुच्छिदो अ बंधुअणो । एक्कक्कमेव्व चरिण् भणामि किं एक्कमेक्कस्स ॥ १६ ॥ [ नापेक्षितो गुरुजनोऽनया न खलु पृष्टश्च बन्धुजनः । एकैकमेव चरिते भणामि किमेकमेकस्य ॥ ]
= गृहस्थाश्रमधर्मपरिपालनाय दम्पत्योः सहाधिकारादिति नियमेन सपत्नीकस्यैव पुंसो धर्माचरणेऽधिकारस्य शास्त्रबोधितत्वादितिभावः ।
गौतमो—आर्य ! = श्रीमन् ! किमपि = किञ्चित् वक्तुकामा = कथयितुकामा अस्मि, किन्तु मे = मम वचनावसरः = कथनावकाशः न अस्ति = न विद्यते कथमिव = केन प्रकारेण–कुतो न वचनावकाशः इति चेदुच्यते । तदेवाह—
**अन्वयः—**अनया गुरुजनः नापेक्षितः ( त्वयापि ) बन्धुजनः न पृष्टः खलु एकैकम् एव चरिते एकस्य एकं किं भणामि ।
अथ गौतमी शकुन्तला पतिग्रहविषये किमपि वक्तुमनावश्यकं मत्वा ब्रवीति— नापेक्षित इति । अनया = शकुन्तलया गुरुजनः = मान्यजनो महर्षिः कण्वः अहं च न अपेक्षितः=न गणितः गुरुजनापेक्षा न कृता वयमेव कर्तव्यं निर्णीतमित्यर्थः त्वयापि बन्धुजनः = एतद्बन्धुवर्गः कन्याबन्धुः न पृष्टः = शकुन्तलार्थे न याचितः इत्यमितरनिरपेक्षम् एकैकमेव चरिते = एकेन एकेनैव परस्परावाचारेणानुष्ठिते गन्धर्वलक्षणे विवाहे लक्षण कर्माणि एकस्य युवयोरेकस्य तव एकं=किमपि किं भणामि न भणामीत्यर्थः ! शकुन्तलायाः तव च तुल्यदोषात् त्वयाऽनुचितं कृतमिति शकुन्तला पक्षपातेन त्वामहं न वच्मि । अतो नोचितं त्वं कृतवानिति ध्वन्यते ।
राजन् ! पूर्वं विवाहकाले त्वमियं च द्वावपि अन्योन्यरागान्धतया न किमपि समुदाचारं स्मृतवन्तौ, अतोऽधुनापि अस्याः प्रतिग्रहविषये नारमणीयं किञ्चिद्वक्तुमुचितम् । तथाविधं स्वैच्छिकं परस्परानुरागं विचार्य त्वमिमां कण्वस्य प्रियदुहितरं शकुन्तलामनुगृहाणेतिभावः अत्रार्थापत्तिरलङ्कारो गाथा छन्दश्च ॥ १६ ॥
धर्माचरण करना चाहिए । क्योंकि शास्त्रों में सपत्नीक होकर धर्माचरण करना उचित माना गया है—‘सपत्नीको धर्ममाचरेत्’ । पत्नी के साथ-साथ धर्माचरण का आदेश देकर धर्माचार्यों ने पत्नियों को अत्यन्त ऊँचा स्थान दिया है । गान्धर्व विधि से किया गया विवाह भी धर्मविवाह माना जाता है । इसलिए शकुन्तला के साथ रहकर धर्माचरण का आदेश दिया गया है ।
गौतमी—श्रीमन् ! मैं भी कुछ कहना चाहती हूँ, पर, मेरे लिए कहने का मौका ही नहीं रह गया है, क्योंकि—
हे राजन् ! इस गान्धर्व विवाह के सम्बन्ध में न तो इस शकुन्तला ने अपने गुरुजनों का कुछ ख्याल किया, न आपने ही अपने बन्धु-बान्धवों से कुछ पूछा । अतः तुम दोनों एक प्रकार के दोषी हो । अतः किसको दोष दिया जाय ? एक अपराधी हो तो उसे कुछ कहा सुना जाय, पर जब दोनों ही दोषी हैं । तब किसके लिए दोष दिया जाय ? ॥ १६ ॥
**विशेष—**गौतमी लोकव्यवहार में अति कुशल है । जिस समय शार्ङ्गरव महर्षि कण्व का सन्देश सुना रहे थे उस समय राजा की मुखाकृति पर अस्वीकृति अनभिज्ञता तथा घृणा के भाव उमड़