भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 341, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 341

पञ्चमोऽङ्कः २५९

गौतमी—णूणं दे सक्कावदारब्भंतरे सचीतित्थसलिलं वंदमाणाए पब्भट्ठं अंगुलीअअं। [ नूनं ते शक्रावताराभ्यन्तरे शचीतीर्थसलिलं वन्दमानायाः प्रभ्रष्टमङ्गुलीयकम् । ]

राजा—( सस्मितम् ) इदं तत्प्रत्युत्पन्नमति स्त्रैणमिति यदुच्यते ।

शकुन्तला—एत्थ दाव विहिणा दंसिदं पहुत्तणं । अवरं दे कहिस्सं । [ अत्र तावद्विधिना दर्शितं प्रभुत्वम् । अपरं ते कथयिष्यामि । ]

राजा—श्रोतव्यमिदानीं संवृत्तम् ।


गौतमो—तदङ्गुलीयकादर्शनस्य सङ्गति सम्भावयन्ती गौतमी स्मारयति नूनं—निश्चयेन अवतरणम् अवतारः शक्रस्यावतारः शक्रावतार लक्षणया तदुपलक्षितो देशः शक्रावतारः तस्याभ्यन्तरे = शक्रावताराभ्यन्तरे = शक्रावतारतीर्थप्रदेशे शक्रतीर्थस्य सलिलं जलं वन्दमानायाः = नमयन्त्याः ते = तव अङ्गुलीयकं = मुद्रिका प्रभ्रष्टं = करात् च्युतम्, गलितम् ।

**राजा—**मिथ्यावचनोपन्यासचातुर्यात् तयोः आत्मवञ्चनोद्यमं संभाव्य स्मितं तेन सहितं संस्मितम् = ईषद्धास्येन सहितम् ।

राजा कथयति—इदं = तापसतरुण्या अलीकस्य अङ्गुलीयकस्य अदर्शने कथिते तापसवृद्धया तस्य सङ्गतिकथनम्, तत् = जगति प्रसिद्धम् प्रत्युत्पन्ना = तात्कालिकी गतिः = बुद्धिर्यस्य तत् प्रत्युत्पन्नमतिः = तात्कालिक प्रतिभाशाली । प्रत्युत्पन्नमतित्वलक्षणं यथा सुधाकरे—तात्कालिकी तु प्रतिभा प्रत्युत्पन्नमतिः स्मृता । स्त्रीणां समूहः स्त्रैणम्, स्त्रीजाति, इति = एवं यदुच्यते = लोके जनैः कथ्यते । तत् प्रत्यक्षं ज्ञायतेऽस्माभिरित्यर्थः ।

शकुन्तला—अत्र = अस्मिन् अभिज्ञानाङ्गुलीयकदर्शनविषये विधिना = विधात्रा अदृष्टेन वा प्रभुत्वं = स्वातन्त्र्यं दर्शितम् = अनुभावितम्, विधिवैपरीत्यमेवात्र हेतुः । अपरं = अभिज्ञानान्तरं ते = तुभ्यं कथयिष्यामि ।

**राजा—श्रोतव्यं—**श्रवणयोग्यम्, वचनं इदानीं = अधुना संवृत्तं = समाप्तम् । युष्मा-


गौतमी—मालूम होता है—शक्रावतार तीर्थ में शचीतीर्थ के जल की वन्दना करते समय ही तेरा अंगुली से निकल कर वह अंगूठी कहीं गिर गई है ।

राजा—( मुस्कराकर ) स्त्रियां प्रत्युत्पन्नमति = हाजिर जवाब, बात बनाने में पटु हुआ करती हैं, यह जो कहावत लोक में प्रसिद्ध है, वही बात यह है । अर्थात् यह सब तुम्हारा त्रिया-चरित्रमात्र है, और कुछ भी इस में सार नहीं है ।

विशेष—शचीतीर्थ में जलवन्दना के समय पानी के फिसलन से अंगूठी गिर जाने की सूझ गौतमी की हाजिर जवाबी व्यक्त करती है । जिसके निमित्त राजा दुष्यन्त का व्यङ्ग्य भी उसे सुनना पड़ता है । किसी कार्य के लिए तत्काल समाधान उपस्थित कर देने वाली प्रतिभा को प्रत्युत्पन्नमति, हाजिर जवाब कहते हैं ।

शकुन्तला—अच्छा, यहाँ तो = अंगूठी के विषय में दैव = दुर्भाग्य ने अपना प्रभुत्व दिखा दिया—मुझसे अंगूठी छीन ली, परन्तु मैं अब दूसरी बात कहती हूँ ।

राजा—अच्छा कहो, उसे भी मुझे सुनना ही पड़ेगा ।

विशेष—इस कथन से शकुन्तला के विषय में महाराज दुष्यन्त का उपेक्षाभाव व्यक्त होता है । प्रमाण के रूप में कोई चिह्न न प्रस्तुत कर शकुन्तला केवल मौखिक प्रमाणों से राजा को तुष्ट