भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 342, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 342
२६०अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शकुन्तला—णं एक्कस्सिं दिअहे णोमालिआमंडवे णलिणीपत्तभाणगअं उदअं तुह हत्थे संणिहिदं आसि [ नन्वेकस्मिन् दिवसे नवमालिकामण्डपे नलिनीपत्रभाजनगतमुदकं तव हस्ते संनिहितमासीत् । ]

राजा—शृणुमस्तावत् ।

शकुन्तला—तक्खणं सो मे पुत्तकिदओ दीहापंगो णाम मिअपोदओ उपट्ठिओ । तुए अअं दाव पढमं पिअउ त्ति अणुअंपिणा उवच्छंदिदो उदएण । ण उण दे अपरिचआदो हत्थब्भासं उवगदो । पच्छा तस्सिएव्व मए गहिदे सलिले णेण किदो पणओ । तदा तुमं पहसिदो सि एत्थं सव्वो सगंधेसु विस्ससिदि । दुवेवि एत्थ आरण्णआ त्ति । [ तत्क्षणे स मे पुत्रकृतको दीर्घापाङ्गो नाम मृगपोतक उपस्थितः । त्वयायं तावत्प्रथमं पिबत्वित्यनुकम्पिनोपच्छन्दित उदकेन । न पुनस्तेऽपरिचयाद्धस्ताभ्यास-


भिः कल्पनासहस्रं कृत्वा मिथ्यावचनोपन्यासः कार्यः स चेन्मया न श्रूयेत तर्हि ममाश्रवणापराध एव स्यादिति प्रयोजनाभावेन श्रोतुमनिच्छन्नपि श्रोष्याम्येव गत्यन्तराभावादिति तात्पर्यम् ।

शकुन्तला—अभिज्ञानान्तरमाह—ननु = स्मरामि—एकस्मिन् दिवसे = कस्मिंश्चिद्दिने नवमालिका लतामण्डपे = वासन्तीलतागृहे—नलिनीपात्रभाजनगतं = कमलिनीदलपात्रप्राप्तमुदकं = जलम् तव = भवतः हस्ते = करे सन्निहितं = उपस्थितम् आसीत् अर्थात् आतिथ्यक्रियासमारम्भे मया समानीतमुदकं पादप्रक्षालानार्थं भवत्करे समर्पितमभूदित्यर्थः

राजाशृणुमः = आकर्णयामः तावत् विवक्षितं सर्वमुच्यताम् सकलं श्रोतुं सन्नद्धा स्म एवेति भावः

शकुन्तला—सा वक्तव्यं ब्रूते—तत्क्षणं=तस्मिन् समये स मे दीर्घौ-आयतौ अपाङ्गौ=नेत्रप्रान्तौ यस्य स दीर्घापाङ्गोनाम पुत्रकृतकः = कृत्रिमः पुत्रः, पुत्रबुद्धया पालितः मृगपोतकः = हरिणशिशुः उपस्थितः = तत्रागतः । त्वया = भवता अयं = एष मृगपोतकः तावत् प्रथमं पिबतु पादप्रक्षालनादिकं पश्चात् सम्पाद्यम् इति = अनेन प्रकारेण अनुकम्पिता = दयमानेन उदकेन = जलेन उपच्छन्दितः = अभ्यर्थितः, जलाभिलाषानुरूपं


करना चाहती है, किन्तु महर्षि दुर्वासा के शाप के प्रभाव से राजा की विस्मृति हो गई है । इसलिए शकुन्तला की सारी बातें उसे मनगढ़न्त मालूम पड़ती है । राजा कहता है अब केवल सुनना ही भर बाकी रह गया है, पहले अंगूठी दिखाने की बात रही, अब तो सुनना ही है बातें गढ़ गढ़ कर सुनाती चलो । पहले याद न रहने से अविश्वास था पहचान प्रस्तुत न कर सकने से झूठ की पुष्टि हो गई वह मानकर राजा शकुन्तला पर व्यङ्ग्य कस रहा है ।

शकुन्तला—आश्रम में एक दिन की बात है । केतकी लताओं के मण्डप में तुम्हारे हाथ में पानी से भरा हुआ कमल के पत्ते का एक दोना था ।

राजा—हाँ, हाँ, मैं सुन रहा हूँ, तुम कहती चलो ।

शकुन्तला—उसी समय मेरे द्वारा पुत्र की भाँति पाला-पोसा गया हुआ दीर्घापाङ्ग नामक मृग का बच्चा वहां आ गया । तब आपने दयापूर्वक यहीं पहले पानी पीये, इस विचार से पानी पीने के लिए बुलाया, किन्तु वह अपरिचित हाथ से पानी पीने को आपके पास नहीं गया । उसी