अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 343, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः
२६१
मुपगतः । पश्चात्त्तस्मिन्नेव मया गृहीते सलिलेऽनेन कृतः प्रणयः । तदा त्वमित्थं प्रहसितोऽसि सर्वः सगन्धेषु विश्वसिति । द्वावप्यत्रारण्यकौ इति । ]
राजा—एवमादिभिरात्मकार्यनिर्वर्तिनीनाममृतमयवाङ्मधुभिरामृष्यन्ते विषयिणः ।
गौतमी—महाभाअ ! ण अरुहसिं एव्वं मंतिदुं । तवोवणसंवड्ढिदो अण्णभिण्णो अअं जणो कइदवस्स । [ महाभाग ! नार्हस्येवं मन्त्रयितुम् । तपोवनसंवर्धितोऽनभिज्ञोऽयं जनः कैतवस्य । ]
जलं दर्शयित्वा पातुमाहूतः प्रार्थितः । सलिलार्थमागतः, त्वं च जलमेव अदाः । अपरिचयात् = परिचयाभावात्-अज्ञातत्वात् हस्ताभ्यासं = हस्तसमीपं, न उपगतः = न प्राप्तः पश्चात् = अनन्तरम् तस्मिन्नेव सलिले मया गृहीते = धृते अनेन तेन हरिणशिशुना प्रणयः कृतः = ग्रहणरूपा प्रीतिः कृता जलं पीतमित्यर्थः । तदा = तस्मिन् अवसरे त्वं = भवान् इत्थं = अनेन प्रकारेण प्रहसितोऽसि = प्रहासं कृतवानसि तदा त्वं ममेत्थं परिहासमकार्षीः यत् सर्वः खलुः सकलोऽपि प्राणी सगन्धेषु समानः तुल्यः गन्ध सम्बन्धो येषां ते सगन्धाः तेषु सगन्धेषु = स्ववर्ग्येषु विश्वसीति विश्वासं करोति । द्वावपि = उभावपि अत्र = अस्मिन् स्थाने आरण्यकौ अरण्ये भवो आरण्यकौ वनवासिनौ अरण्य सम्बन्धेन युवां बन्धू ।
राजा—शकुन्तलोक्तिमाकर्ण्य राजा वदति—एवमादिभिः = उक्तसदृशैः वाक्यैः आत्मकार्यनिर्वर्तिनीनां-आत्मकार्यं = स्वकार्यम् अवश्यं निर्वर्तयन्ति साधयन्ति या स्तास्तासाम् आत्मकार्यनिर्वर्तिनीनां ललनानां अनृतमयवाङ्मधुभिः = मिथ्यावचनात्मकपुष्परस विशेषैः विषयिणः = इन्द्रियपरायणाः कामुका जनाः आकृष्यन्ते = विमार्गं नीयन्ते वशींक्रियन्ते आवध्यन्ते अत्र नाहं विषयी, अतस्तवानृत वाङ्मधुधारामिः नाकृष्ये इति भावः ।
गौतमी—राजोक्तिमाकर्ण्य गोतमी वदति—हे महाभाग = महोदय ! एवं इत्थम् पूर्वोक्तप्रकारेण मन्त्रयितुं = वक्तुं नार्हसि—तपोवनसंवर्धितः = आश्रमपालितः अयम् = एष जनः शकुन्तला लक्षणः कैतवस्य = छलस्य, कपटाचारस्य अनभिज्ञः = अपरिचितः = सत्यमेवेयं भणति तपोवनसंवर्धितत्वात् कैतवं न जानातीति भावः ।
पानी से भरे दोने को जब मैंने अपने हाथ में ले लिया, तब उसने पानी पी लिया। तब इस प्रसंग में आपने उस समय हँसकर कहा था कि सभी अपने ही गण में विश्वास करते हैं, क्योंकि तुम दोनों ही वन के रहने वाले हो। इसलिए यह मृग के बच्चों ने तुम्हारे हाथ से पानी पीया मेरे हाथ से नहीं पीया।
राजा— स्त्रियों द्वारा अपने मतलब के लिए गढ़ी गई उसी प्रकार की मीठी मीठी बातों से ही विषयी कामी लोग अपनी ओर आकृष्ट किये जाते हैं।
गौतमी— महाराज ! आपको ऐसा नहीं कहना चाहिए। तपोवन में पाला-पोसा हुआ यह जन = शकुन्तला किसी प्रकार के भी छल-प्रपञ्चों से बिल्कुल ही अनभिज्ञ = अपरिचित है।
विशेष— गौतमी के कहने का अभिप्राय यह है कि प्रायः तपोवन में ही पवित्र चरित्र ऋषि मुनि निवास करते हैं। और वे वहाँ अपना सात्विक जीवन व्यतीत करते हैं। उनके संसर्ग में पलने वाले प्राणी छल छिद्र से रहित होते हैं। यह शकुन्तला भी तपोवन में ही पाली पोशी गई है वातावरण का प्रभाव व्यक्तित्व के निर्माण में सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण माना जाता है।