भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 345, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 345

पञ्चमोऽङ्कः । २६३

शकुन्तला—( सरोषम् ) अणज्ज अत्तणो हिअआणुमाणेण पेक्खसि। को दाणि अण्णो धम्मकंचुअप्पवेसिणो तिणच्छण्णकूवोवमस्स तव अणुकिदिं पडिवदस्सदि।
[ अनार्य ! आत्मनो हृदयानुमानेन पश्यसि क इदानीमन्यो धर्मकञ्चुकप्रवेशिनस्तृणच्छन्न-कूपोपमस्य तवानुकृतिं प्रतिपत्स्यते । ]

अयं भावः—अशिक्षिता अपि स्त्रीजातिस्वभावत एव व्यवहारकुशला भवन्ति दाक्ष्यशिक्षाशालिन्यः वाग्व्यवहारनिपुणाः तासां कौशले किं वक्तव्यम् । कोकिलाङ्गनाः किल वर्णेन सदृशानि स्वकीयानि अपत्यानि उड्डयनाशक्त्युत्पत्तिपर्यन्तं काकपक्षिद्वारा परिपोषयन्ति । अतस्ताः परभृताः प्रोच्यन्ते । तदेवं तिर्यङ्जातिष्वपि वाग्बुद्धिव्यवहार-शून्या स्त्रियः कपटपटवः स्युस्तर्हि किमु वक्तव्यं शिक्षितानां वाग्व्यवहारप्रवीणानां बुद्धिमतां मानुषीणां नारीणां कपटपाटवविषये । तस्मात्तपोवने वर्द्धितैयं तत्र भवती स्त्रीसुलभं वञ्चनकौशलं न जानातीति भवत्याः कथनं सर्वथालीकमेव मे प्रतिभातीति भावः । परभृतादि दृष्टान्तेन स्त्रीत्वेन हेतुना नारीमात्रस्य मृषाभाषणत्वं प्रसिद्धम् परभृतेव शकुन्तला माता मेनकापि एनां समुत्पाद्य वने विसृज्यान्यैः पक्षिभिः पालितवतीति सूच्यते ।

अत्राप्रस्तुतप्रशंसाऽर्थान्तरन्यासव्यतिरेकालङ्काराः वसन्ततिलका वृत्तं च ॥ २२ ॥

शकुन्तला—राज्ञोऽधिक्षेपमसहमाना शकुन्तला सरोषं तमुपालभते अनार्य ! = हे आचारविचारविवर्जित ! 'पापबुद्धे ! आत्मनः = स्वस्य हृदयानुमानेन = अन्तःकरणस्य प्रमाणेने ( अनुमानप्रकारश्च-सर्वस्यान्तः करणं मलिनं हृदयत्वात्, मम हृदयवत् ) सर्वं = सकलमपि लोकं वञ्चकमेव प्रेक्षसे = पश्यसि । आत्महृदयमिव परहृदयमपि इति कल्पनेन आत्मवदस्मानपि जानातीत्यर्थः । कथयन्ति हि लोकाः—'स्वयं पापी परान् पापिनः शङ्कत इति । तस्मात् सर्वोऽपि कुटिलाशयः सर्वमपि जनं कुटिलमेव पश्यतीतिभावः । क इदानीमन्यः = कः = जनः इदानीम् = अधुना अन्यः = त्वद्भिन्नः धर्मस्य कञ्चुकं = प्रावरणं प्रवेष्टुं शीलमस्येति धर्मकञ्चुकप्रवेशी तस्य धर्मकञ्चुकप्रवेशिनः = बहिः सर्वप्रकारेण व्याजेन धर्मपरस्य, धर्मच्छद्मव्यवहारपरस्य दाम्भिकस्य बहिर्धार्मिकस्य तृणैः =


इस पद्य में कवि ने वक्रोक्ति की कुशलता से अमानुषी, अन्तरिक्षगमन, परभृत तथा द्विज शब्दों से मेनका = अप्सरा महर्षि कण्व के साथ शकुन्तला की उत्पत्ति की ओर भी संकेत किया है। अमानुषी तथा परभृता शब्द से मेनका का संकेत है । मेनका अप्सरा है अतः अमानुषी है। वह एक स्वर्वेश्या है अतः दूसरों के द्वारा पालित होने से परभृता भी है। प्रागन्तरिक्षगमन से शकुन्तला को उत्पन्न कर मेनका के स्वर्ग चले जाने का संकेत है। स्वमपत्यजातम् से शकुन्तला का निर्देश है। अन्यैर्द्विजैः से महर्षि कण्व का संकेत है। इस प्रकार राजा ने शकुन्तला की मां मेनका को कोयल बना दी है ।

शकुन्तला—( क्रोधपूर्वक ) हे अनार्य ! तेरा अपना हृदय जैसे छल प्रपञ्च से भरा हुआ है उसी प्रकार तूँ सबको समझता है । इस संसार में धर्म का ढोंग रचकर न्याय का जामा पहन ढोंग बनाए हुए तृण से ढँके कूप के समान दूसरों को फंसा कर गड्ढे में गिराने वाला तेरे समान और कौन दुष्ट और पापबुद्धि मनुष्य संसार में होगा ।

विशेष-राजा दुष्यन्त ने जब तपस्विनी गौतमी का अपमान करते हुए शकुन्तला की मां स्वर्गीय अप्सरा मेनका को कोयल बना दिया तथा शकुन्तला के चरित्र को सन्दिग्ध बताने का प्रयास किया तब शकुन्तला का धैर्य छूट गया और व्याकुल होकर उसने दुष्यन्त को अनार्य तक कह डाला । और भी जिस प्रकार कुछ असामाजिक तत्त्व धर्म का ढोंग बनाकर समाज को धोखा देते हैं उसी तरह

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 345, कुल 540 में से · BharatKosha