अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 346, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें| २६४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
राजा—(आत्मगतम्) संदिग्धबुद्धिं मां कुर्वन्नकैतव इवास्याः कोपो लक्ष्यते। तथा ह्यनया—
मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ वृत्तं रहः प्रणयमप्रतिपद्यमाने। भेदाद्भ्रुवोः कुटिलयोरतिलोहिताक्ष्या भग्नं शरासनमिवातिरुषा स्मरस्य ॥ २३ ॥
घासैः छन्नेन आवृतेन कूपेन उपमा उपमानं यस्य स तस्य तृणप्रच्छन्नकूपोपमस्य = तृणाच्छादितमुखकूपसदृशस्य यथा तृणाच्छन्नः कूपः स्थलबुद्ध्या जनान् पातयति तथैव त्वयि विश्वासं विदधतो जनान् वञ्चयति यद्वा यथा घासैरावृतो गभीरः कूपो भूतलमिव दृश्यते तथैव पापात्मात्वं धर्मावृतो धार्मिक एव प्रतीयते, परं नाहमीदृशी। तव = भवतः अनुकृति = अनुकरणं प्रतिपत्स्यते = अङ्गीकरिष्यति। त्वमेव वञ्चको नाहं त्वदनुकारिणीति तात्पर्यम्।
**राजा—**दुष्यन्तः कुपितायाः शकुन्तलाया भावभङ्ग्या ऊढायाः परित्यागे एवैवं विधः कोपः संभवति, तया साकं परिणयस्य कृतत्वं सम्भावयन्नपि महर्षेः दुर्वाससः शापमहिम्ना अनिश्चिन्वन् मनसि विमृशति–सन्दिग्धबुद्धिम् सन्दिग्धा = इयं मया परिणीता न वेति सन्देहमापन्ना बुद्धिः मतिः यस्य स तं सन्दिग्धबुद्धिम् मां=दुष्यन्तं कुर्वन्=विदधत् अविद्यमानं कैतवं यत्रेति अकैतव अकृत्रिम वास्तव इव अस्याः पुरोवर्तिन्या नायिकाया कोपः = क्रोधः लक्ष्यते = लक्षणैः ज्ञायते। तथाहि यथा अनया = ललनया।
**अन्वयः—**विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ रहोवृत्तं प्रणयम् अप्रतिपद्यमाने मयि एव अतिरुषा अतिलोहिताक्ष्या अनया कुटिलयोः भ्रुवोः भेदात् स्मरस्य शरासनं भग्नम्।
तिरस्कृतया शकुन्तलया सरोषमविक्षिप्तो राजा दुष्यन्तः तस्याः स्वाभाविकं कोप वीक्ष्य मया कदाचिदियं गन्धर्वविवाहविधिना विवाहिता संशयमापन्नो मनसि स्यादिति विचारयति—मय्येवेति । विगतं = अपगतं स्मरणं = स्मृतिः यस्य तत् विस्मरणान्तेन अतएव दारुणं चित्तं ते वृत्तियंस्य स तस्मिन् विस्मरणेन = स्मृतिलोपात् दारुणा =
शकुन्तला भी दुष्यन्त को धर्म का चोंगा पहने हुए समझती है। शिकारी लोग जंगली मृग, सूअर, हाथी आदि जानवरों के आने जाने वाले मार्ग में कुंआ खोदकर इस प्रकार घास से ढंक देते हैं कि उन्हें पता नहीं लगता कि यहाँ कोई गड्ढा भी है। जब वे उस पर जाने लगते हैं तो गिरकर नीचे चले जाते हैं, बाद शिकारी उन्हें पकड़ लेते हैं और अभीष्ट सिद्ध करते रहते हैं। यही यहाँ धर्मकञ्चुकप्रवेशी तथा तृणछन्नकूप शब्द का तात्पर्य है।
राजा—(मन ही मन) सन्दिग्ध बुद्धि मेरे प्रति इसका क्रोध वनवासी होने के कारण अत्यन्त निर्भय विनावट का सच्चा सा प्रतीत हो रहा है, क्योंकि—
इसने मुझे अपने विवाह की बात याद नहीं आने से इस प्रकार मेरे कठोरचित्त हो जाने पर और एकान्त में की हुई प्रणय की बातों को स्वीकार न करने पर इसने लाल-लाल नेत्र करके अति-कुटिल दोनों भौंहों को टेढ़ा करके, मानो क्रोध से कामदेव का धनुष ही तोड़ दिया है ॥ २३ ॥
**विशेष—**शकुन्तला के बनावट रहित कोप को देख राजा मन ही मन सोचते हैं कि मेरे द्वारा विस्मृति के कारण एकान्त में घटित और विवाह आदि की बातों को अस्वीकार करने पर अत्यन्त क्रोध से इसकी आँखें लाल-लाल हो गई हैं और इसकी भृकुटी टेढ़ी हो गयी हैं अतः प्रतीत होता