अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 347, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः
२६५
( प्रकाशम् ) भद्रे ! प्रथितं दुष्यन्तस्य चरितम् । ^१तथापीदं न लक्षये ।
शकुन्तला—सुट्ठु दाव अत्त सच्छंदचारिणी किदम्हि । जा अहं इमस्स पुरुवंसप्पच्चएण मुहमहुणो हिअअट्ठिअविसस्स हत्थब्भासं उवगदा । [ सुष्ठु तावदत्र स्वच्छन्दचारिणी कृतास्मि । याहमस्य पुरुवंशप्रत्ययेन मुखमधोर्हृदयस्थितविषस्य हस्ताभ्याशमुपगता ] ( इति पटान्तेन मुखमावृत्य रोदिति । )
निरनुक्रोशा चित्तवृत्तिः = मनोव्यापारः यस्य स तस्मिन् विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ = विवाहवार्ताविस्मरणदारुणमनसि अत एव रहः = एकान्ते, विजने वृत्तं = सम्पन्नं, प्रणयं = स्नेहं परिणयं विवाहं वा अप्रतिपद्यमाने = अस्वीकुर्वाणे सति मयि = ममविषये एव अति = अत्यन्तं रुट् = क्रोधो यस्याः सा तया अतिरुषा = अधिकक्रोधया यद्वा अतिरुषा = अतिक्रोधेन, अतिलोहिते अक्षिणी यस्या सा अतिलोहिताक्षी तया अतिलोहिताक्ष्या = अत्यारक्तनयनया आरक्तलोचनया अनया मुनिकन्यया वनिंतया कुटिलयोः = स्वभावादतिवक्रयोः ध्रुवोः = भ्रुकुट्योः भेदात् = भङ्गात् भ्रूमङ्गमपनीय स्मरस्य = कामस्य शरासनं = त्रिलोकविजये साधनभूतं धनुः भग्नं = छिन्नं खण्डितम् इव = यथा कोऽस्य मदनस्य धनुर्भञ्जनादपरः पराभव इति भावः।
अयं भावः—मुनिकन्ययाऽनया कुटिलयोः भ्रुवोः भङ्गात् = वक्रकरणात् प्रतीयते तत् कामस्य धनुर्भङ्गं जातम् । अत्रोत्प्रेक्षाकाव्यलिङ्गानुप्रासा अलङ्कारा वसन्ततिलका छन्दश्च ॥ २३ ॥
दुर्वाससः शापेनापगतस्मृतिः नृपो दुष्यन्तः प्रकाशं ब्रूते—भद्रे ! = कल्याणि ! दुष्यन्तस्य चरितं प्रथितम् = सर्वदा सुहृज्जनपरिवृतत्वात् प्रख्यातम् तथापि = एवमपि इदं = त्वेतत्परिणयनम् न लक्षये = मृगयाप्रसङ्गेन मुनिजनसत्रसंरक्षणधर्मारण्य निवासादयः सर्वेऽपि व्यवहारा मे स्मृतिपथमवतरन्ति, परं केवलमेकं त्वत्परिणायनमेव न स्मरामि । तस्मात्त्वं मयि वृथा मा कुप्य, मया सत्यमेव मणितम् नत्वलीकम् कृतेऽपि सूक्ष्मे विचारे नाहं स्वचरिते ईदृशं चरितविधानं स्मरामि । मम साधारणप्रजास्वपि वञ्चकत्वं न संभाव्यते; कथं पुनर्मयि तत् समभवेदित्यर्थः ।
शकुन्तला—राजोक्तं श्रुत्वा शकुन्तला शोचति—सुष्ठु = उचितम् तावत् अत्र अस्मिन्
है कि इसने टेढ़ा करके कामदेव का धनुष तोड़ दिया है। सुन्दरी नवयुवतियों की टेढ़ी भौहें कामदेव का धनुष है। जब कोई कामिनी स्वभावतः अपनी टेढ़ी भौंहो को वक्र कर देती है तो प्रतीत होता है कि कामदेव का धनुष ही टूट गया। शकुन्तला के क्रोध की तेजी और स्वाभाविकता ने दुष्यन्त की बुद्धि को डाँवाडोल = सन्दिग्ध कर दिया। जिससे उनको शकुन्तला का स्वाभाविक क्रोध सच्चा-सा प्रतीत होने लगता है। शकुन्तला की भौंहे काम की धनुष कही गयी हैं उनका फैलकर अलग होना ही धनुष का टूटना है।
राजा—( प्रगट में ) सुभगे ! दुष्यन्त का विशुद्ध चरित्र तो जगत् प्रसिद्ध है। मेरी तो बात ही क्या है, मेरी साधारण प्रजा में भी ऐसा, छल, कपट और अन्याय देखने को नहीं मिलेगा।
**शकुन्तला—**क्या आपने मुझे अपने मन से चलने वाली स्वेच्छाचारिणी समझ लिया है जो ऐसी बातें कर रहे हैं। हाय, मैं पुरुवंश के धोखे में ऊपर से मीठे, पर हृदय में हलाहल विष से भरे हुए इस वञ्चक के हाथ में पड़ गई हूँ। ( कपड़े से मुख को ढक कर रोती है )।
पाठा०—१. नापीदं दृश्यते ।