अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 348, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२६६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
शाङ्गंरवः—^१इत्थमात्मकृतं प्रतिहतं चापलं दहति ।
अतः ^२परीक्ष्य कर्त्तव्यं विशेषात् संगतं रहः । अज्ञातहृदयेष्वेवं वैरीभवति सौहृदम् ॥ २४ ॥
विषये स्थाने वा स्वच्छन्दं = स्वतन्त्रं चरति = भ्रमति तच्छीला स्वच्छन्दचारिणी = आत्मच्छन्दविहारिणी व्यभिचारिणी, पुंश्चली वा कृताऽस्मि अनेन विहितास्मि, घोषिताऽस्मि । या अहम् पुरुवंशप्रत्ययेन पुरुवंशे = पुरुकुले प्रत्ययेन विश्वासेन पुरुवंशोत्पन्नः अभिजातोऽयमिति विश्वस्य मुखे = आनने मधु = मधुरं वचनम् यस्यासौ तस्य मुखमधोः = मधुरभाषिणः, हृदये = अभ्यन्तरे स्थितं = भरितं विषं = गरल यस्यासौ तस्य हृदयस्थितविषस्य = हृदयनिक्षिप्तकालकूटस्य अस्य दुष्यन्तस्य हस्ताभ्यासं = करसमीपम् उपगता = प्राप्ता, वशंवदा अभूवम् ।
( इति = एवमुक्त्वा पटस्य = वस्त्रस्य अन्तेन = प्रान्तेन अञ्चलेन मुखं वदनम् आवृत्य = आच्छाद्य रोदिति )
शाङ्गंरवः—रुदतीं शकुन्तलां समीक्ष्य सञ्जातविषदः शार्ङ्गरवः ‘सहसा विदधीत न क्रियाम्’ इति न्यायमनुसंदधानो ब्रवीति—इत्थमिति । आत्मकृतं = आत्मना = स्वयमेव कृतं = विहितमित्यात्मकृतम् = गुरुजनं बन्धुजनं च अनवेक्ष्य स्वयमेवानुष्ठितम्, प्रतिहतं = निषिद्धं चापलं = अविमृश्य कारितवरूपं चाञ्चल्यम् इत्थं = एवमेव आत्मानं बन्धुजनं च दहति = तापयति, ज्वलयति परिणामे संतापयतीति शकुन्तलां प्रत्युपालम्भः ।
तत्र किं कर्तव्यमित्याह—अत इति ।
अन्वयः—अतः रहः संगतं विशेषात् परीक्ष्य कर्तव्यम् । अज्ञातहृदयेषु सौहृदम् एवं वैरी भवति ।
शकुन्तलयाऽनया बन्धुवर्गमनापृच्छद्य राज्ञाऽनेन साकं कृतस्य गान्धर्वविवाहस्य निराकरणरूपं फलं विलोक्य कुपितः शाङ्गंरवः नीतिं कथयति—अत इति । अतः = अस्मात कारणात् यस्माच्चापलं दहति तस्मादित्यर्थः, रहः = संगतम् = दृढमैत्री एकान्ते समागमः, गन्धर्वविवाहात्मकं सख्यम्, विशेषात् परीक्ष्य-येन संगतं कुर्यात् तस्य मनो
विशेष—यहां शकुन्तला के कहने का तात्पर्य है कि आप ही एक प्रामाणिक और सच्चे हैं तथा आपही तो धर्म मर्यादा के जानकार हैं । लज्जा से परवश, स्वभाव से ही दयालु हमारी जैसी प्रकृति वाली बेचारी स्त्रियाँ धर्म की स्थिति और उचित-अनुचित को थोड़े ही जानती हैं । मैं लज्जा-परायणा महिला तो झूठी हो गई, और वञ्चक शिरोमणि आप सच्चे बन गये । अपने मन में बड़ा कौन बनता ? अपने मन में सभी बड़े हैं तात्पर्य यह है कि आप नितान्त झूठे हो और अन्याय करने पर उतारू हो रहे हो जो इस प्रकार मुझ लज्जावती स्त्री की प्रतिष्ठा भंग कर रहे हो ।
शाङ्गंरव—अधिक बढ़ी हुई चपलता और स्वतन्त्रता इसी प्रकार अन्त में कष्ट देती हैं ।
इसलिए गुप्त = विवाह आदि सम्बन्ध तो बहुत सोच समझकर करना चाहिए, क्योंकि अपरिचित हृदय वाले व्यक्ति के साथ किया हुआ सम्बन्ध अन्त में वैर के रूप से ही परिणत हो जाता है ॥ २४ ॥
विशेष—शार्ङ्गरव के कहने का तात्पर्य है कि शकुन्तला ने चञ्चलतावश अपने मन से इस
पाठ०—१. इत्थमप्रतिहतं । २. समीक्ष्य ।