भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 349, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 349

पञ्चमोऽङ्कः २६७

राजा—अयि भोः ! किमत्रभवतीप्रत्ययादेवास्मान्संयुतदोषाक्षरैः क्षिणुथ ? शाङ्गंरवः—( सासूयम् ) श्रुतं भवद्भिरधरोत्तरम् ।

विशेषरूपेण परीक्ष्य कर्तव्यम् = अनुष्ठेयम्, अज्ञातं = व्यवहारादिना अविदितं हृदयं चित्तं येषां ते तेषु अज्ञातहृदयेषु = पूर्वव्यवहारादिना अज्ञातचित्तवृत्तिषु अपरिज्ञातशीलेषु कृतं सौहृदं = मैत्री एव वैरी भवति = परिणामे वैरायते पीडाकरं जायते । यद्वा अतः = अस्मात् कारणात् कर्तव्यं करणीयं कार्यं परीक्ष्य इष्टैः सह सम्यग् आलोच्य कर्तव्यम्, एकान्तसख्यं तु विशेषतः परीक्ष्य कर्तव्यम् ।

**अयं भावः—**शकुन्तले ! अवलोकय कीदृग्भूतं चापलस्य फलम् अतः विवाहात्मकमेकान्तसम्मेलनम् अपरिचितेन पुंसा न कदापि विधेयम् यस्य पुंसः व्यवहारादिना हृदयं सम्यक् परीक्षितं स्यात् तेन सह तथाविधः सम्बन्धो विधेयः । अज्ञाते कृता मैत्री पर्यवसाने सन्तापकारी दुःखदायिनी च भवति । अत्राप्रस्तुतप्रशंसाऽर्थान्तरन्यासकाव्यलिङ्गालङ्कारा अनुष्टुप् छन्दश्च ॥ २४ ॥

**राजा—**शाङ्ग्ररवस्य वचनमाकर्ण्य तस्य विषयेऽविश्वासं संभावयन् राजा ब्रूते अत्रभवतीप्रत्ययादेव = अत्रभवत्यां = मुनिकन्यायां यः प्रत्ययः = विश्वासः तस्मादेव शकुन्तला वचनमात्रै विश्वासात् तन्मात्रमवलम्ब्य अस्मान् = पुरुवंशोत्पन्नान् स्वधर्मनिष्ठान् संयुक्तदोषाक्षरैः = संयुक्तः सम्पृक्तः दोषः प्रमादः येषु ते तैः अक्षरैः वर्णैः दोषाधायकैः क्रूराक्षरैः वचोभिः क्षिणुथ यूयं हिस्थ अधिक्षिपेत्यर्थः ।

**शाङ्ग्ररवः—**राजोक्तमसहमानः शाङ्ग्ररवः सासूयं स्वसहचरान् प्रति ब्रूते—भवद्भिः = युष्माभिः श्रुतं = ज्ञातम्, अधरोत्तरं = अधर अधरं = हीनं च तदुत्तरं = प्रत्युत्तरं चेति अधरोत्तरम् = स्वदोषाज्ञानात् दूषितं प्रत्युत्तरं क्षुद्रमुत्तरं = उत्तरप्रत्युत्तरम् वेति भावः । 'अधरो दन्तवसनेऽमूर्ध्वं हीनेऽधरोज्न्यवत् इति विश्वः । अथवा अधरोत्तरं = विपर्ययः । तदुक्त महाभारते—

दुष्यन्त के साथ गुप्त रूप से जो गान्धर्व विवाह कर लिया है, उसका ही फल यह कष्ट रूप में इसको मिल रहा है । इसलिए खूब सोच समझकर विवाह आदि सम्बन्ध करना चाहिए ।

यहां ऐसा प्रतीत हो रहा है कि कविवर कालिदास ने शाङ्ग्ररव के कथन के ब्याज से कामुकों को शिक्षा दे रहे हैं कि भावुकता मात्र से प्रेम विवाह करने में धोखा हो जाता है । इसलिए चरित्र आदि की भलीभांति परीक्षा कर सम्बन्ध करना चाहिए । माता-पिता के द्वारा अच्छी तरह जांच पड़ताल कर लेने के अनन्तर विवाह करने पर कोई विशेष कष्ट नहीं होता । इसीलिए नीतिशास्त्र में कहा गया है—'अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कहिंचित' इस प्रकार बिना सोचे समझे किया हुआ कार्य लड़कपन है, जो हमेशा दग्ध करता रहता है । शकुन्तला ने बिना सोचे समझे राजा दुष्यन्त का विश्वास कर उनके साथ गान्धर्व विवाह करने का लड़कपन किया था, जिसका फल प्रस्तुत दुःख है ।

**राजा—**हे तपस्वियों, क्या इस शकुन्तला के कहने मात्र पर विश्वास करके ही आप लोग असम्भावित दोषों से यों लाञ्छित कर रहे हैं ।

**विशेष—**अत्रभवती=शकुन्तला पर व्यङ्ग्य कसते हुए राजा ने शाङ्ग्ररव आदि से कहा—क्या आप लोग इस भ्रष्टचरित्रा स्त्री के कहने से ही मुझे दोषी ठहरा रहे हैं ? यह उचित नहीं है ।

शाङ्ग्ररव—( असूया पूर्वक = राजा को हेय दृष्टि से देखता हुआ ) आप लोगों ने इस राजा की धूर्तता भरी चलती-फिरती बातें सुनीं, देखिए ।

**विशेष—**अधर का अर्थ है नीच = गलत और उत्तर का अर्थ है प्रत्युत्तर ।