अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 352, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें| २७० | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
गौतमी ! गच्छाग्रतः । ( इति प्रस्थिताः )
शकुन्तला — कहं इमिणा किदवेण विप्पलद्ध म्हि । तुम्हे वि मं परिच्चअह । [ कथमनेन कितवेन विप्रलब्धास्मि । यूयमपि मां परित्यजथ । ] ( इत्यनुप्रतिष्ठते )
शारद्वतो हि राज्ञा साकं विवादोऽनुचित इति मत्वा ततो विवादात् शार्ङ्गरवं विरमय्य निजकर्त्तव्यमुपदिशन्नाह — तदेषेति तत् = यस्माद् वयमनुष्ठितगुरुसन्देशाः आश्रमगमनोत्सुकाः स्मः तस्मात् एषा = इयं पुरोवर्तिनी भवतः तव दुष्यन्तकान्ता = धर्मपत्नी, अस्यां परिग्रहशङ्का न कार्या किञ्चैषा त्वत्करे समर्पिता । अत एनां त्यज = निष्कासय गृहाण वा धर्मपत्नीत्वेन स्वीकुरुष्व वा । हि = यतः स्त्रीषु कलत्रविषये सर्वतोमुखीं सर्वासु दिक्षु मुखं प्रवृत्तिर्यस्याः सा तादृशी सर्वतोमुखी = सर्वप्रकारा = त्यागे ताडने स्वीकारे दानादौ च प्रभुता = स्वतन्त्रता उपपन्ना युक्ता । भर्तृतन्त्रं पत्न्याः ग्रहणमग्रहणं च तेन यथेच्छमस्यां वर्तस्वेति भावः । अर्थात् हे राजन् ! वादविवादेन किमपि प्रयोजनं न सेत्स्यति निःसंशयमियं भवतो दारा अस्माकं गुरुणा भगवता कण्वेन तव समीपे प्रहिता यद्येनां त्यक्तुमिच्छसि तर्हि त्यज्यताम् धर्मपत्नीत्वेन ग्रहणमनुमन्यसे चेत् गृहाण धर्मपत्नीषु सर्वथा भर्तुरेव स्वातन्त्र्यमस्तीति प्रसिद्धमेव । तस्मात् यथेच्छम् कार्यम् । अत्रार्थान्तरन्यासोऽलङ्काररोऽनुष्टुप् छन्दश्च ॥ २६ ॥
गोतमि ! अग्रतः = अग्रे गच्छ = चल ( इति = एवमुक्त्वा प्रस्थिताः = प्रचलिताः सर्वे ) ।
शकुन्तला — सर्वान् प्रस्थितानवलोक्य शकुन्तला कथयति — कथं = केन प्रकारेण अशोभनेन अनेन = पुरतः स्थितेन कितवेन = धूर्तेन छलिना दुष्यन्तेन विप्रलब्धा = वञ्चिता प्रतारिता अस्मि ! यूयमपि = भवन्तोऽपि मां = शकुन्तलां परित्यजथ = विसर्ज-यथ, इति = एवमुक्त्वा अनुप्रतिष्ठते = अनुगन्तुमारभते । शार्ङ्गरवादिकम् नु यातुं प्रवृता ।
विशेष — गान्धर्व विवाह विधि से स्वीकृत होने से जो प्रिय रही है वह कान्ता है । इस प्रकार कान्ता का अर्थ है = प्रेम की गई प्रेयसी क्योंकि गान्धर्व विवाह प्रेम में अन्धा होकर किया जाता है । उस अवस्था की प्रेमिका को कान्ता ही कहा जाता है अग्निदेव को साक्षी बनाकर देव आर्ष ब्राह्म प्राजापत्य विधि से परिणीता स्त्री को पत्नी कहते हैं । शारद्वत को मालूम था कि दुष्यन्त ने शकुन्तला से प्रेम विवाह = गान्धर्व विवाह किया है । अतः वर कान्तापद से सिद्ध करना चाहता है कि यह तुम्हारी प्रेमिका पत्नी है तुम इसे अवश्य स्वीकार करोगे ।
हे गौतमी ! आगे आगे चल ( सब जाते हैं ) ।
शकुन्तला — अब क्या करूँ ? इस धूर्त के द्वारा ठगी गई हूँ । आपलोग भी अब मुझे छोड़ रहे हैं ( ऐसा कहकर उनलोगों के पीछे-पीछे चल देती है ) ।
विशेष — जब शकुन्तला को दुष्यन्त के समक्ष ही छोड़कर शार्ङ्गरव आदि आश्रम की ओर चलने लगे, उसके सामने कोई रास्ता न था वह व्याकुल होकर उनलोगों के पीछे-पीछे चल पड़ी वहाँ शकुन्तला का भोलापन दिखाया गया है । उस आकस्मिक विपत्ति से वह इतना घबड़ा गई राजा से घृणा कर अपने बन्धुजनों का आश्रय चाहती थी ।