भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 356, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 356

२७४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शार्ङ्गरवः—यदा तु पूर्ववृत्तमन्यसङ्गाद्विस्मृतो भवांस्तदा कथमधर्मभीरोर्दारपरित्यागः ?

राजा—( पुरोहितं प्रति ) भवन्तमेवात्र गुरुलाघवं पृच्छामि ।

मूढः स्यामहमेषा वा वदेन्मिथ्येति संशये । दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांसुलः ॥ २९ ॥

शार्ङ्गरवः—राजोक्तिमसह्मानः शार्ङ्गरवो ब्रवीति—यदा तु पूर्ववृत्तम्-पूर्वं = प्राक् घटितं च तत् वृत्तं = घटना चेति पूर्ववृत्तम् = अतोतं रहोवृत्तं पूर्वघटितां घटनां वा अन्यसङ्गात् = अन्यस्य परस्य सङ्गात् = सम्पर्कात्, अन्तःपुरस्त्रीजनसङ्गात्, कार्यान्तरव्यासङ्गात्, राजतन्त्रप्रसङ्गात् शापाद्वा भवान् विस्मृतः = विस्मृतवानस्ति तर्हि, अधर्मभीरोः पापाद् भीतस्य तव दारपरित्यागः = स्वपरिणीतापत्नीपरित्यागः कथमुचितो भवेत् न सर्वथा समुचितः । एवंविधस्य भवतो नास्त्येव अधर्मद्वियम् । अधर्मभीरो-स्तवाधर्मानुष्ठानमेतदनुचितमिति भावः ।

राजा—अथ तदानीं धर्मसङ्कटे पतितो राजा पुरोहितं प्रति पृच्छति-भवन्तं = पुरोधसमेव अत्र = अस्मिन् विषये, ग्रहणे त्यागे वा गुरुलाघवं = गौरवलाघवं, उच्चतां तुच्छतां दोषस्य बलाबलम् उचितमनुचितं च पृच्छामि = जिज्ञासे ।

अन्वयः—अहं मूढः स्याम्, एषा वा मिथ्या वदेत् इति संशये दारत्यागी भवामि अहो परस्त्रीस्पर्शपांसुलः भवामि ।

ततः शकुन्तलाङ्गीकारविषये राजा दुष्यन्तः पुरोधसं पृच्छति—मूढ इति । अहं = तव यजमानो दुष्यन्तः मूढः = विवेकहीनः, पूर्ववृत्तविस्मरणशीलः स्याम् = भवेयम्, वा = पक्षान्तरे अथवा एषा = इयं मुनिकन्यका मिथ्या = मृषा असत्यं वदेत् = कथयेत् इति = इत्थं संशये = सन्देहे 'अहं वा मूढ, सैषा वा मिथ्या भाषते' इति सन्देहे सति दारत्यागी = स्वस्त्रीत्यागपातकी भवामि अहो यद्वा परस्य स्त्रियाः स्पर्शेन पांसुल इति परस्त्रीस्पर्शपांसुलः = परदारसंसंगदूषितः पातकयुक्तः कलङ्की भवामि । यद्यहं मूढः तदा अस्याः त्यागात् पापी स्याम्, यदीयं मिथ्या भाषते तर्हि परकलत्रसंग्रहाच्चाहं

शार्ङ्गरव—जब पहले की घटना स्वयं किया हुआ गान्धर्व विवाह आप अन्य स्त्री में आसक्त हो जाने से भूल गये हैं तो अधर्म से डरने वाले कैसे कहे जा सकते हैं ? पराई स्त्री की आशङ्का से अपनी स्त्री को छोड़ना क्या उचित होगा ।

विशेष—यहाँ अन्य विद्वानों ने कई प्रकार से उद्भावनायें की है—किसी अन्य सुन्दरी स्त्री में आसक्त होने के कारण, किसी राज-कार्य में व्यस्त होने के कारण या किसी शाप आदि के कारण विस्मृत हो जाने से ।

राजा—( पुरोहित के प्रति ) मैं आप से ही इस विषय में उचित अनुचित पूछ रहा हूँ कि इस विषय में मुझे क्या करना चाहिए, मैं ही विवेकहीन हो रहा हूँ या यह स्त्री झूठ बोल रही है । इस प्रकार के सन्देह में मैं स्त्री परित्यागी बनूँ या पराई स्त्री के स्पर्श से दूषित बनूँ ॥ २९ ॥

विशेष—यहाँ राजा का पुरोहित जी से कहने का तात्पर्य है कि इस धर्म सङ्कट में मुझे मार्ग नहीं सूझ रहा है कि मैं क्या करूँ ? क्या नहीं । आप धर्मशास्त्रों के ज्ञाता हैं । अतः निर्णय कर मुझे आदेश दीजिए कि क्या करना चाहिए ? क्योंकि संभव है कि प्रमादवश मैं ही भूल गया हूँ । ऐसी स्थिति में इसके साथ किये गये विवाह का स्मरण न रहने से मैं इसे ग्रहण नहीं कर सकता,