अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 357, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः
२७५
पुरोहितः—( विचार्य ) यदि तावदेवं क्रियताम् ।
**राजा—**अनुशास्तु मां भवान् ।
**पुरोहितः—**अत्रभवती तावदाप्रसवादस्मद्गृहे तिष्ठतु । कुत इदमुच्यते इति चेत् । त्वं साधुभिरुद्दिष्टः प्रथममेव चक्रवर्तिनं पुत्रं जनयिष्यसीति । स चेन्मुनिदौहित्रस्तल्लक्षणोपपन्नो भविष्यति, १अभिनन्द्य शुद्धान्तमेनां प्रवेशयिष्यसि । विपर्यये तु पितुरस्याः २समीपनयनमवस्थितमेव ।
पापीयान् । स्वधर्मपत्नीं परित्यज्य दारत्यागदोषभाग् भवेयं उत परस्त्रीभूतामेनां स्वीकृत्य परस्त्रीस्पर्शकलङ्कितो भवेयमित्युभयथा दोषप्रसक्तिः । तस्मादत्र किं कर्तव्यमिति भवानेव मामुपदिशतु इति भावः । अत्र वितर्कादयो भावा अनुष्टुप्छन्दश्च ॥ २९ ॥
**पुरोहितः—**पुरोधा हि विचार्य कर्तव्यमाह—यदि = संशयश्चेत् तावत् = प्रथमं एवं क्रियताम् = इत्थं विधीयताम् ।
**राजा—**भवान् पुरोहितः मां = राजानम् अनुशास्तु = कर्तव्यम् आदिशतु ।
**पुरोहितः—**पुरोधाः कर्तव्यमुपदिशति—अत्रभवती = मान्या मुनिकन्यका तावत् आप्रसवात् = प्रसवपर्यन्तं सन्तानोत्पत्ति पुत्रजन्मनो यावत् अस्मद्गृहे = मम गेहे तिष्ठतु = वसतु । कुतः = कस्मात् कारणात् इदं = उपर्युक्तं उच्यते = मया कथ्यते । चेत् = यदि, एवं वितर्कस्तर्हि श्रृणु—त्वं = भवान् साधुभिः = सज्जनैः आप्तैः सारङ्गानुधावनप्रसङ्गे वैखानसैः प्रथमं = प्रथमत एव उद्दिष्टः = उक्त एव चक्रवर्तिनं = सम्राज पुत्रं सूतं = जनयिष्यसि = उत्पादयिष्यसि इति सः = अस्यां जनिष्यमाणः भावी मुनिदौहित्रः = मुनेः दुहितुः शकुन्तलायाः पुत्रः चेत् = यदि तल्लक्षणोपपन्नः तस्य = चक्रवर्तिनः लक्षणैः = चिन्हैः उपपन्नः = युक्तः भविष्यति तर्हि अभिनन्द्य = स्वागतं व्याहृत्य सादरं सत्कृत्य
तो पत्नी के परित्याग का पातक लगेगा । यदि विवाह न किया हो तो और पत्नी बनाकर रख लूँ तो मुझे पर-स्त्री संग का पाप लगेगा । अतः आप ही बतलाइए कि शास्त्रीय व्यवस्था के अनुसार मैं क्या करूँ ।
पुरोहित—( विचार कर ) यदि यह बात है तो ऐसा कीजिए ।
**राजा—**हाँ मुझे आप उचित आदेश दें ।
**पुरोहित—**यह श्रीमती शकुन्तला प्रसव होने तक मेरे घर में ठहरे । यदि यह पूछा जाय कि क्यों ! तो इस पर मेरा उत्तर है—बड़े-बड़े विश्वासी भविष्य वेत्ताओं ने पहले ही आपको आदेश दे रखा है कि आपको प्रथम चक्रवर्ती पुत्र पैदा होगा । अब यदि महर्षि कण्व का दौहित्र इस शकुन्तला का पुत्र चक्रवर्ती के लक्षणों से सम्पन्न होगा, तब तो यह सिद्ध हो जायेगा कि यह आपकी स्त्री है । अनन्तर अभिनन्दन के साथ इसको अपने राजमहल में प्रवेश कराएगा । यदि ऐसा नहीं होगा तो इसका अपने पिता कण्व के पास उनके आश्रम में जाना निश्चित ही है ।
**विशेष—**यहाँ पुरोहित जी ने अपने नाम को सार्थक कर दिया, क्योंकि पुरोहित का अर्थ ही है कि अपने यजमान का कल्याण प्रथम करना । पुरोधा जी ने बहुत ही उत्तम मार्ग निकाला, जिससे उनके यजमान राजा दुष्षन्त का भविष्य समुज्ज्वल रहे तथा वे किसी प्रकार के दोष से कलङ्की न हो सकें । पुरोहित जी सज्जन धार्मिक ईमानदार और वृद्ध प्रतीत होते हैं जिससे उनके यहाँ शकुन्तला के रहने पर समाज में किसी प्रकार निन्दा का प्रश्न ही नहीं उठता । पुरोहित जी
**पाठ०—**१. ततः प्रतिनन्द्य । २. समीपगमनमवस्थितमेव ।