अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

पञ्चमोऽङ्कः

( नेपथ्ये ) आश्चर्यम् ।
राजा—( आकर्ण्य ) किन्नु खलु स्यात् ।
( प्रविश्य )
पुरोहितः—( सविस्मयम् ) देव अद्भुतं खलु १संवृत्तम् ।
राजा—किमिव
पुरोहितः—देव परावृत्तेषु कण्वशिष्येषु—

सा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि बाला बाहूत्क्षेपं क्रन्दितुं च प्रवृत्ता।

राजा—किं च

---

( नेपथ्ये = सज्जागृहे ) आश्चर्यम् = विस्मयः अरे अद्भुतं वृत्तम् ।
राजा—( आकर्ण्य = कर्णं दत्वा, निशम्य ) किन्नु खलु स्यात् = किमेतत् स्यात किमिदं जातमित्याशयः ।
पुरोहितः—( सविस्मयं = साश्चर्यम् ) देव ! =महाराज-अद्भुतं =आश्चर्यजनकं संवृत्तं = सञ्जातम्, घटितम् ।
राजा—किमिव = विघटितम् ।
पुरोहितः—देव =महाराज ! कण्वशिष्येषु =कण्वान्तेवासिषु परावृत्तेषु = आश्रमाभिमुखं प्रयातेषु सत्सु ।
अन्वयः—सा बाला स्वानि भाग्यानि निन्दन्ती ( सती ) बाहूत्क्षेपं क्रन्दितुं प्रवृत्ता अभूत् ।
दुष्यन्तपुरोहितो ब्रूते—सेति। सा = त्वया साक्षात्कृता बाला =षोडशवार्षिकी मुनिकन्यका शकुन्तला स्वानि भाग्यानि निन्दन्ती = निजानि प्रतिकूलानि भागधेयानि संशन्ती अधिक्षिपन्ती बाहूत्क्षेपं = बाहू उत्क्षिप्य ऊर्ध्वं क्षिप्त्वा दुःखातिशयवशात् बाहूद्वयमूर्ध्वं क्षिप्वेत्यर्थः क्रन्दितुं = उच्चैर्विलपितुं प्रवृता = प्रवृत्तमात्रा च अभूत् । सोरस्ताडं रोदितुमारेभे ।
राजा—किञ्च = ततः ।

---

( नेपथ्य में ) बड़े ही आश्चर्य की बात है, बड़े ही आश्चर्य की बात है।
राजा—( कान देकर सुनता हुआ ) हैं आश्चर्य की क्या बात हो सकती है ?
( प्रवेश कर )
पुरोहित—( विस्मय के साथ ) महाराज ! बड़ी ही अद्भुत घटना हुई ।
राजा—वह क्या ?
पुरोहित—महाराज ! जब महर्षि कण्वजी के शिष्य वापस चले तब अपने भाग्य कोसती हुई वह बाला हाथ उठाकर = छाती-पीट कर रोने लगी ।
राजा—तब फिर क्या हुआ ?

---

पाठ०—१. वृत्तम् ।