अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 360, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२७८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
पुरोहितः—
स्त्रीसंस्थानं चाप्सरस्तीर्थमारादुत्क्षिप्यैनां ज्योतिरेकं जगाम ॥ ३० ॥
( सर्वे विस्मयं रूपयन्ति )
**राजा—**भगवन् प्रागपि सोऽस्माभिरर्थः प्रत्यादिष्ट एव। किं वृथा तर्केणान्विष्यते। विश्राम्यतु भवान्।
पुरोहितः— **अन्वयः—**स्त्रीसंस्थानम् एवं ज्योतिः आरात् एनाम् उत्क्षिप्य अप्सरस्तीर्थं जगाम।
तत्क्षणमेव 'स्त्रियाः = नार्या संस्थानं = आकृतिरिवाकृतिर्यस्य तत् स्त्रीसंस्थानम् एकम् = अनिर्वचनीयं ज्योतिः = तैजसं शरीरम् आरात् = समीपादेव एनां मामनुगच्छन्तीं मुनिकन्यकाम् उत्क्षिप्य = उत्तोल्य उत्थाय अप्सरस्तीर्थं तन्नामकं समीपवर्तितीर्थविशेषं शचीतीर्थं जगाम = तदभिमुखं प्रतस्थे।
**अयं भावः—**आत्मना साकं प्रस्थितां शकुन्तलां स्वसद्मनि नयन् मध्येमार्गं किमप्याश्चर्य-वृत्तमवलोक्य पुरोधाः प्रतिनिवृत्य राजानं दुष्यन्तमवोचत् महाराज ! तापसेषु तपोवना-भिमुखं प्रयातेषु स्वानि दुर्भाग्यानि अधिक्षिपन्ती त्वया त्यक्ता सा मुनिकन्यका यदा सोरस्ताडं रोदितुमारेभे तदा तत्कालं स्त्री शरीरधारि एकं तेजः सहसा समागत्य एनामादाय अप्सरस्तीर्थाभिमुखमगच्छत् अत्र क्रियासमुच्चयालङ्कारः शालिनीवृत्तञ्च ।३०॥
( सर्वे = सकलाः जना विस्मयम् = आश्चर्यं रूपयन्ति = अभिनयन्ति नाटयन्ति )
**राजा—**तस्यास्तिरोधानं नभे दुःखावहमिति पुरोधसमाह-भगवन् ! = सोमरात ! प्रागपि = इत प्रस्थानात्पूर्वमपि सोऽर्थः = मुनिकन्यकारूपः प्रसङ्गः, अस्माभिः = मया प्रत्यादिष्टः = परपरिग्रहरूपत्वात् प्रत्यादिष्ट एव। अतस्तिरोधानेन न मे कापि क्षतिरिति भावः। किं वृथा = व्यर्थं काकदन्तपरीक्षणवत् तर्केण = उपपत्त्या, युक्त्या ऊहेन वा अन्विष्यते गवेष्यते, अनुगम्यते। सा परपरिग्रहेण वा, सा कुलगता, केन नीता इत्यादि विचारणा न कार्येति भावः। भवान् = श्रीमान् विश्राम्यतु = मुनिकन्याविषयीणीं वार्ता विहाय स्वस्थो भवतु इत्यर्थः।
**पुरोहित—**उस समय अप्सरातीर्थ = शचीतीर्थ के पास स्त्री के आकार प्रकार की प्रचण्ड ज्योति बिजली सी चमक कर निकली और उसे गोदी में लेकर अन्तर्धान हो गई।
**विशेष—**इस पद्य में उपात्त आरात् शब्द से दूर और समीप दोनों ही अर्थ अभिप्रेत हैं। अतः एक विद्वान् ने यह भी अर्थ किया है कि वह तेजोमयी मूर्ति दूर से ही शकुन्तला को उठाकर शचीतीर्थ को चली गयी। संस्थान पद से प्रतीत होता है कि वह स्वरूप स्पष्ट दिखाई दिया, किन्तु वस्त्र एवं अलङ्करणों से इतना ही आभास हुआ कि यह कोई स्त्री है। स्त्री ज्योति कहने का तात्पर्य है कि अभीतक शकुन्तला को किसी पुरुष का स्पर्श नहीं हो पाया है। आगे स्पष्ट होगा कि वह ज्योति शकुन्तला की मां मेनका थी, जो अपनी पुत्री को उस प्रकार विह्वल देखकर उठा ले गई। अप्सरातीर्थ में अप्सराओं के रहने और जलक्रीड़ा करने का संकेत मिलता है।
( सभी आश्चर्य का अभिनय करते हैं। )
**राजा—**मैंने इस बात का पहले ही खण्डन कर दिया है कि वह स्त्री मेरी भार्या नहीं है। अतः अब आप उसके विषय में व्यर्थ तर्क लगाकर चिन्ता न करें। शान्ति से बैठिए, जाइए विश्राम कीजिए।