अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

पञ्चमोऽङ्कः

२७९

पुरोहितः—( विलोक्य ) विजयस्व । ( इति निष्क्रान्तः )
राजा—वेत्रवति पर्याकुलोऽस्मि । शयनभूमिमार्गमादेशय ।
प्रतीहारी—इदो इदो देवो । [ इत इतो देवः ] ( इति प्रस्थिता )
राजा—

कामं प्रत्यादिष्टां स्मरामि न परिग्रहं मुनेस्तनयाम् ।
बलवत्तु दूयमानं प्रत्याययतीव ^१मे हृदयम् ॥ ३१ ॥

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )
( पञ्चमोऽङ्कः । )

---

पुरोहितः--( विलोक्य = दृष्ट्वा ) पुरोधाः विजयस्व = जयं लभतां महाराजः । ( इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तः = निर्गतः )

राजा--मनसि कमपि सन्तापमनुभवन् प्रतिहारीमादिशति—वेत्रवति ! यष्टिधारिणि द्वारपालिके ! ऋषिकुमार-मुनिकन्यादिविषयकवचःप्रतिवचो दुरुत्तरक्लेशेन पर्याकुलः = श्रान्तः, व्यग्रः अस्मि । शयनभूमिमार्गं शयनस्य = शय्यायाः भूमेः = स्थलस्य मार्गं = पन्थानं आदेशय निर्दिश कथय सूचय ।

प्रतीहारी—इत इतो देवः = अनेन मार्गेण चलतु, अनेन मार्गेण चलतु देवः = महाराजः । ( इति = एवमुक्त्वा प्रस्थिता = प्रचलिता )

राजा—नृपो दुष्यन्तः आत्मनः पर्याकुलतां वर्णयति—काममिति ।

अन्वयः—कामं प्रत्यादिष्टां मुनेः तनयां परिग्रहं न स्मरामि तु बलवत् दूयमानं मे हृदयम् प्रत्यायतीव ।

पुरोहितादिकं विसृज्य वेत्रवत्या निर्दिष्टं शयनागारं गत्वा आकुलेतेन्द्रियो राजा दुष्यन्तः तामेव शकुन्तलां विमृशन्नाह—काममिति । काम = यद्यपि अतिशयेन वा प्रत्यादिष्टां = निराकृतां, भार्यात्वेनाङ्गीकृताम्, दूरनिरस्तत्वाददर्शनं गताम्, मुनेः = महर्षेः कण्वस्य तनयां, कन्यां दुहितरं शकुन्तलाम् परिग्रहं = पत्नीं न स्मरामि = पूर्वंस्त्रीत्वेना-ङ्गीकृतवानस्मीति न स्मरामि न विभावयामि । तु = तथापि पुनंर्वा बलवत्—अत्यर्थम् चित्तम् प्रत्याययतीव = विश्वासमुत्पादयतीव बलवद्दूयमानत्वान्मम हृदयं तु मुनिकन्या मत्परिग्रहभूतेति मां प्रत्याख्यातारं दुष्यन्तं विश्वासं जनयतीत्यर्थः ।

---

पुरोहित—( देखकर ) महाराज की विजय हो ( चला जाता है ) ।
विशेष—राजा खिन्न है, शकुन्तला के प्रसंग को सुनना नहीं चाहता है । इसलिए झिझककर उसने पुरोहित से कहा कि मैं इस समय कुछ भी सुनना नहीं चाहता हूँ आप तर्क वितर्क छोड़कर आराम कीजिए ।
राजा—द्वारपालिके ! मैं अधिक व्याकुल तथा श्रान्त हो गया हूँ । अतः मुझे शयन-कक्ष का मार्ग दिखलाओ ।
प्रतीहारी—महाराज इधर से आइए इधर से आइए । ( यह कहकर जाती है ) ।
राजा—यद्यपि उस मुनि कन्या शकुन्तला का मैंने प्रत्याख्यान तथा त्याग कर दिया है ।

---

पाठ० १—१. मां ।