अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 362, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः
( ततः प्रविशति नागरिकः श्यालः पश्चाद्बद्धपुरुषमादाय रक्षिणौ च । )
अर्थात् कण्वशिष्याभ्याम् ऋषिकुमाराभ्यां वृद्धया तापस्या च सह मम समीपे समागता महर्षेः कण्वस्य दुहिता नेयं मम परिग्रह इति मयातिरुषा निराकृताऽपरमिदानीं मदीयान्तःकरणं तो कण्वदुहितरमुद्दिश्य नितरां परिपीड्यते । अतो ममान्तःकरणस्याधिरेव मम मनसि क्षणिकं विश्वासं जनयति यन्मया पूर्वं नूनं परिणीता सेति नितरां पर्याकुलोऽस्मीति भावः ।
अत्रोत्प्रेक्षाऽनुमानविभावनालङ्काराः आर्या छन्दः, प्रसङ्गनामकं विमर्शं सन्ध्यङ्गञ्चोपक्षिप्तम् मुनेः तनयेति गुरुकीर्तनात् । तल्लक्षणं यथा—
‘प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो, गुरूणां कीर्तनं हि यत्’ ॥३१॥
( इति—पश्चात् सर्वे = सकला अभिनेतारः निष्क्रान्ताः रङ्गमञ्चाद् बहिर्गताः )
अस्याङ्कस्यान्तिमेन कामं प्रत्यादिष्टामिति पद्येन अग्रिमस्य षष्ठस्याङ्कस्य कृते बिन्दोरूपक्षेपः कृतः । अस्मिन् पञ्चमेऽङ्के दुष्यन्तस्य शकुन्तलायाश्च वर्णितेन प्रतिकूलवचनचातुर्येण षष्ठेऽङ्के वर्णयिष्यमाणो विप्रलम्भशृङ्गारः परिपोषमेति ।
इति कविवरकालिदासेन प्रणीतस्याभिज्ञानशाकुन्तलनामकनाटकस्य
पञ्चमेऽङ्के पं० श्रीकृष्णमणित्रिपाठिना संस्कृते कृता
विमलाख्या व्याख्या समाप्ता ।
अथास्मिन् षष्ठेऽङ्के नाटकनायकस्य नृपतेः दुष्यन्तस्य शकुन्तलायाः परित्यागात् जायमानेनानुतापेन परिपोषितो विप्रलम्भशृङ्गारो वर्णयिष्यते । तत्रादौ पूर्वरङ्गभूतां शापनिवृत्तिं प्रदर्शयितुं प्रवेशकमारभते—तत इति ।
( ततः = तदनन्तरं प्रविशति = रङ्गे दृश्यते नगरं रक्षति तत्र नियुक्तो वा नागरिकः = नगरनिवासिनां रक्षणार्थं राज्ञाधिकृतः = नगररक्षकः श्यालः = पृष्ठमागबद्धभुजयुगलं पश्चाद्बद्धपुरुषं = बाहुपृष्ठतः संगमय्य तयोर्बद्धं, पुरुषं आदाय = गृहीत्वा रक्षिणौ = रक्षापुरुषौ = प्रहरिणौ च )
अपने विवाह की बात का मुझे स्मरण नहीं हो रहा है, किन्तु अत्यन्त खिन्न एवं व्याकुल मेरा मन तो इस बात को सिद्ध करता है कि यह अवश्य मेरी स्त्री होनी चाहिए ॥ ३१ ॥
विशेष— शकुन्तला के साथ दैवी घटना के बाद दुष्यन्त को विश्वास हो गया कि मैंने किसी दिव्य आत्मा का अपमान किया है मेरी स्मृति ने मुझे धोखा दिया है राजा को स्मरण न रहने के कारण उनका मन रह रहकर उन्हें धिक्कार रहा है कि राजन् तुमने अपनी परिणीता पत्नी का त्याग कर बहुत बड़ी गलती कर दी है।
( इसके सभी पात्र रंगमंच से बाहर निकल जाते हैं )
( नगर की रक्षा में नियुक्त राजा के साले कोतवाल का तथा उनके पीछे दोनों हाथ बँधे हुए एक पुरुष धीवर को पकड़े हुए दो सिपाहियों का प्रवेश )