अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

२८२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**प्रथमः—**किं सोहणे बम्हणोत्ति कलिअ रज्जा पडिग्गहे दिण्णे। [ किं शोभनो ब्राह्मण इति कलयित्वा राज्ञा प्रतिग्रहो दत्तः। ]

**पुरुषः—**सुणध दाणिं। हगे शक्कावदालब्भंतरालवाशी धीवले।] शृणुत- दानीम्। अहं शक्रावताराभ्यन्तरालवासी धीवरः। ]

**द्वितीयः—**पाइच्चल किं अम्हेहिं जादो पुच्छिदा। [ पाटच्चर किमस्माभिर्जातिः पृष्टा। ]

**श्यालः—**सूअअ कहेदु शव्वं अणुक्कमेण मां णं अंतरा पडिबंधह। [ सूचक कथयतु सर्वमनुक्रमेण। मैनमन्तरे प्रतिबन्धय।

**उभौ—**जं आवुत्ते आणवेदि। कहेहि। [ यदावुत्त आज्ञापयति। कथय। ]

---

यस्य स ईदृशकर्मकारी = ईदृशस्य = स्तेयरूपस्य कर्मणः कर्ता नाहमस्मि। अर्थान्नेदमङ्गु- लीयकं मया चौर्येणासादितम्।

**प्रथमः—**अन्यतरो रक्षी, राजपुरुषो मनसा तं चौरमवधार्य छलेनोपहसति—किं शोभनः = श्रेष्ठः विद्यातपोनिष्ठः ब्राह्मणः = पवित्रविप्रः इति = एवं कलयित्वा = मत्वा राज्ञा = नृपेण **प्रतिग्रहः—**प्रतिगृह्यते इति प्रतिग्रहः = देवद्रव्यं, दानम् दत्तः = अर्पितः। इति सोपहासं वचः।

पुरुषः—शृणुत = आकणर्यत यूयम् इदानीं = अधुना अहं शक्रावतारस्य–तन्नामकस्य स्थानस्य शचीतीर्थस्य अभ्यन्तराले मध्ये वसितुं शीलमस्येति शक्रावताराभ्यन्तरालवासी धीवरः कैवर्तः मत्स्यजीवी पाटयन् = विदारयन् चरति भ्रमतीति पाटच्चरः तत्सम्बुद्धौ हे पाटच्चर।

**द्वितीयः—**तं पुरुषं भीषणन् अपरः रक्षापुरुषः वदति–रे पाटच्चर ! अरे चोर ! किम् अस्माभिः जातिः पृष्टा ? इदमङ्गुलीयकं, कुतो लब्धमिति पृष्टं न तु जातिः पृष्टेत्यर्थः। ‘दस्युः पाटच्चरः स्तेनः’ इति हैमः।

श्यालः—राष्ट्रियः कोष्ठपालः कथयति—हे सूचक ! सर्वं = सकलं घटितम् अनुक्रमेण क्रमशः कथयतु = वदतु विवृणोतु चोरः, मा एनं नैनमिमं, अन्तराले = मध्ये प्रतिबन्धय= बाधां देहि। तर्जनेन विघ्नं मा कुरु।

उभौ—द्वौ रक्षको कथयतः आवृत्तः = भगिनीपतिः यत् आज्ञापयति = आदिशति ‘भगिनोपत्तिरावृत्तः’ इत्यमरः तत् कथय = वद।

---

**पहला सिपाही—**यदि तूने चोरी नहीं की है तो क्या तुझे सत्यपालक ब्राह्मण समझकर महा- राज ने तुझे यह अपनी अंगूठी दी है।

**पुरुष—**नहीं, नहीं सुनिए तो सही—शक्रावतार तीर्थ का रहने वाला धीवर = मत्स्यजीवी मल्लाह हूँ।

**दूसरा सिपाही—**अरे चोर ! हम क्या तुमसे तेरी जात पूछ रहे हैं ?

**श्याल—**कोतवालजी ने कहा—सूचक ! क्रमशः इसे सब बातें कहने दो, बीच में मत टोको।

**दोनों सिपाही—**सरकार का हुक्म ! अच्छा, तो, कह रे, कह।