अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः २८३

पुरुषः—अहक्के जालुग्गालादिहिं मच्छबंधणोवाएहिं कुटुंबभरणं कलेमि ।
[ अहं जालोद्गालादिभिर्मत्स्यबन्धनोपायैः कुटुम्बभरणं करोमि । ]
श्यालः—( विहस्य ) विशुद्धो दाणिं आजीवो । [ विशुद्ध इदानीमाजीवः । ]
पुरुषः—

शहजे किल जे विणिंदिए ण हु दे कम्म विवज्जणीअए ।
पशुमालणकम्मदारुणे अणुकंपामिदु जेव्व शोत्तिये ॥ १ ॥
[ सहजं किल यद्विनिन्दितं न खलु तत्कर्म विवर्जनीयम् ।
पशुमारणकर्मदारुणोऽनुकम्पामृदुरेव श्रोत्रियः ॥ ]

---

पुरुषः—अहं = अयं जनः जालं = आनायः उद्गालो नाम शरादिरचितो मत्स्य-ग्रहणसाधनविशेषो वडिशः जालानि = च उद्गालानि च जालोद्गालं तत् आदिः येषां ते तैः जालोद्गालादिभिः = जालवडिशप्रभृतिभिः मत्स्यबन्धनोपायैः मत्स्यानां = मीनानां बन्धनेन = ग्रहणेन उपायैः = साधनैः कुटुम्बस्य = परिवारस्य = भरणं = पालनमिति कुटुम्बभरणम्, परिवारपालनपोषणं करोमि = विदधामि ।
श्यालः--( विहस्य = हसित्वा ), विशुद्धः = सुपवित्रः आजीवः = जीविकासाधनम् ।
पुरुषः--हे भर्तः ! हे स्वामिन् मैवं=एवं = मा भण मम आजीवं मा निन्देतिभावः ।
अन्वयः—यत् किलं विनिन्दितं कर्म सहजं तत् खलु न विवर्जनीयम् अनुकम्पामृदुः श्रोत्रिय एव पशुमारण कर्मदारुणः ( भवति ) '

राज्ञो दुष्पन्तस्य श्यालकपरिहासपरिहर्तुकामो धीवरो निकृष्टमपि स्वजातीयमाजीवं न त्याज्यमित्यभिसन्धत्ते—सहजमिति । यत् किल यद्धि खलु विनिन्दितं = गर्ह्यं कर्म सहजं जन्मना सह जातम्, कुलक्रमागतम् तत्तस्य धर्मतया विहितं जातिनिश्चितमितिभावः । अत एव तत् = कर्म न खलु = निश्चयेन विवर्जनीयं नैव त्याज्यं यस्य यत्कर्म निन्दितमपि सहजं तस्य तत्कर्म न खलु विवर्जनीयमपितु अनुष्ठेयमेव शास्त्रवचनादि भावः यथोक्तं—

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ।
तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न दुष्यति ॥

अनुकम्पामृदुः = अनुकम्पया = करुणया मृदुः = कोमलः अनुकम्पामृदुः = दयामृदुः श्रोत्रिय एव वेदोक्तकर्मनिरतो वैदिक ब्राह्मण एव पशुमारणकर्मदारुणः पशूनाम् = अजमेषादीनां मारणं = घातः = यज्ञे वधः तेन कर्मणा = तदनुष्ठानेन दारुणः=घोरः भवति ।

---

धीवर—मैं जाल, काँटी आदि मछली पकड़ने के साधनों से अपने कुटुम्बों = बालबच्चों का पालन पोषण किया करता हूँ ।

श्याल—(हँसकर) वाह ! इसकी जीविका तो बहुत बढ़िया है। अर्थात् यहाँ अफसर ने मजाक उड़ाते हुए कहा है इसकी जीविका बहुत बुरी है ।

धीवर—हे मालिक ! ऐसा मत कहिए । अपने स्वाभाविक कर्म-धर्म को यदि बुरा भी प्रतीत हो तो, उसे कभी नहीं छोड़ना चाहिए । देखिए दया से कोमल हृदयवाला श्रोत्रिय = वैदिक विद्वान् भी यज्ञों में पशुओं को मारने का क्रूर कार्य करते ही हैं ।

विशेष—इस पद्य से प्रतीत होता है कि कविवर कालिदास के समय पशुबलि की प्रथा प्रचलित थी और समाज में इस कार्य को आदर की दृष्टि से देखा जाता था, इसको स्पष्ट करते हुए एक साधारण मत्स्यजीवी भी कहता है कि लोकनिन्दित को भी अपनी जाति का पेशा नहीं छोड़ना चाहिए,