भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 366, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 366

२८४ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्

श्यालः—तदो तदो। [ ततस्ततः। ]

पुरुषः—एक्कंशिं दिअशे खंडशो लोहिअमच्छे मए कप्पिदे जाव तश्श उदलब्भंतले एदं लदणभाशुलं अंगुलीअअं देखिअअ पच्छा अहके शे विक्कआअ दंशअंते गहिदे भावमिश्रेहि। मालेह वा मुचेह वा। अअं शे आअमवृत्तंते। [ एकस्मिन् दिवसे खण्डशो रोहितमत्स्यो मया कल्पितः। यावत्तस्योदराभ्यन्तर इदं रत्नभासुरमङ्गुलीयकं दृष्ट्वा पश्चादहं तस्य विक्रयाय दर्शयन् गृहीतो भावमिश्रैः। मारयत वा मुञ्चत वा। अयमस्यागमवृत्तान्तः। ]


स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः।
सहजं कर्म कौन्तेयः सदोषमपि न त्यजेत्।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥

अयं भावः—इत्यादि भगवद्गीता वचनस्मरणात् नैसर्गिकॊ दयासागरोऽपि वैदिको ब्राह्मणः यज्ञाङ्गतया विहिते यज्ञादौ पशुना हिंसने स्वाभाविके स्वकीये कर्मणि त्यक्तदयः सन् प्रवृत्तः पशुमारणं दारुणं कर्म समचरति। एवमेव ममापि धीवरस्य जालोद्गालादि-भिर्मत्स्यबन्धनोपायैर्मत्स्यान् व्यापाद्य तद्द्वारा कुटुम्बभरणपोषणात्मको जीविकोपायो नोपहसितुं योग्य इति भावः। अत्र विरोधाभासोऽलङ्कार आर्या छन्दश्च ॥ १ ॥

श्यालः—ततः ततः = अग्रिमं वृत्तान्तं कथय।

पुरुषः—बद्धपुरुषः एकस्मिन् दिवसे = कस्मिंश्चिद्दिने मया रोहितमत्स्यः रोहित-नामको मीनः खण्डशः = खण्डं खण्डं कल्पितः = खण्डितः ‘कल्पनं कर्तनं क्लृप्तौ’ इति विश्वः, तावत् खण्ड्यमानस्य तस्य रोहितमत्स्यस्य उदराभ्यन्तरे = जठरमध्ये, रत्नेन = मणिना-भासुरं = देदीप्यमानं = रत्नभासुरं = प्रत्युप्तरत्नप्रभासमानम्, अङ्गुलीयकम् = मुद्रां दृष्ट्वा = अवलोक्य पश्चात् = तदनन्तरं अहं तस्य अङ्गुलीयकस्य विक्रयार्थं = विक्रयं कर्तुं = दर्शयन् = रत्नापाणिकेभ्यो मूल्यनिर्धारणाय प्रदर्शयन्नेव भावमिश्रैः भवद्भिः


क्योंकि बौद्ध आदि के द्वारा जीव हिंसा निन्दित होने पर भी जीवों पर अनुकम्पा करने वाले परम दयालु ब्राह्मण भी यज्ञ-कार्य में यज्ञाङ्ग पशुबलि को करते ही हैं। अतः मैं मछलियों के मारने का जातीय पेशा करता रहता हूँ। श्रीमद्भगवद्गीता आदि धार्मिक ग्रन्थों में भी अपने सहज=स्वाभाविक कर्म को करते रहने का आदेश दिया गया है—"स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः।" ब्राह्मण जाति में जन्मग्रहण करने से मनुष्य ब्राह्मण कहा जाता है ब्राह्मणोचित संस्कार सम्पन्न होने पर द्विज तथा विद्या अध्येता की विप्र संज्ञा है। श्रोत्रिय उस ब्राह्मण को कहते हैं, जो जन्म से तो ब्राह्मण हो ही ब्राह्मणोचित संस्कार और विद्या अध्ययन कर कर्मणा भी ब्राह्मण हो। इस प्रकार जन्म विद्या और संस्कार इन तीनों से सम्पन्न द्विज होता है—

“जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्काराद्द्विज उच्यते। विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रिय एव च।”

अतः कृपया मेरा इस कार्य के लिए उपहास न करें।

श्यालः—हाँ, हाँ, आगे कह तब आगे क्या हुआ ?

धीवर—एक दिन मैंने रोहू मछली पकड़ी और उसको काट काटकर टुकड़े करने पर जब मैंने उसके पेट के अन्दर देखा, तो महारत्न से चमकती हुई यह अंगूठी दिखाई दी, फिर इसे बाजार में बेंचने के लिए मैंने ज्योंही दिखाई त्यों ही आपलोगों ने मुझे पकड़ लिया। बस, यही अंगूठी मिलने की वास्तविक बात है। अब आप चाहें तो मुझे मारें या पीटे या छोड़ दें।