अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 367, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः
२८५
श्यालः—जाणुअ, विस्सगंधी गोहादी मच्छबंधो एव्व णिस्संसं अंगुलीअ-अदंसण शे विमरिजिदव्वं। राउउलं एव्वं गच्छामो। [ ( अङ्गुलीयकमाघ्राय ) जानुक विस्रगन्धो गोधादी मत्स्यबन्ध एव निःसंशयम्। अङ्गुलीयकदर्शनमस्य विमर्शयितव्यम्। राजकुलमेव गच्छामः। ]
रक्षिणौ—तह। गच्छ अले गंडभेदअ। [ तथा। गच्छ अरे गण्डभेदक। ] ( सर्वे परिक्रामन्ति )
श्यालः—सूअअ इमं गोपुरदुआरे अप्पमत्ता पडिवालह जाव इमं अङ्गुलीअअं जहागमणं भट्टिणो णिवेदअ तदो सासणं पडिच्छिअ णिक्कमामि। [ सूचक इमं गोपुरद्वारेऽप्रमत्तौ प्रतिपालयतं यावदिदमङ्गुलीकं यथागमनं भर्तुर्निवेद्य ततः शासनं प्रतीक्ष्य निष्क्रमामि। ]
गृहीतः = बद्धः संयतः। मारयत वा मुञ्चत वा = सापराधं मां दण्डयत निर्दोषं वा मत्वा मुञ्चत वा। अयं = मदुक्तः अस्य = अङ्गुलीयस्य = आगमवृत्तान्तः = प्राप्तिकथा।
श्यालः—(अङ्गुलीयकमाघ्राय) जानुक! विस्रस्य = आमगन्धस्य गन्धोऽस्ति अस्येति विस्रगन्धी, गोधामत्तूशीलमस्येति गोधादी = गोधामक्षकः मत्स्यान् = मीनान् बध्नातीति मत्स्यबन्धः = धीवरः एव निसंशयं = निःसन्देहम्। एतच्छरीरस्य अपक्वमांसं गन्धयुक्तत्वात् गोधाशनो धीवर एवायामिति निश्चितम्। अथाप्यस्याङ्गुलीयलाभो विचारणीय इत्याह—अङ्गुलीयकमिति। अङ्गुलीयकदर्शनम् अङ्गुलीयकस्य = मुद्रायाः दर्शनं = वीक्षणम् अस्य = धीवरस्य विमर्शनयितव्यम् = विचारयितव्यम्—अङ्गुलीयाकगमवृत्तान्तो योऽनेनोक्तः सोऽपि सत्यो न वेत्यप्यालोचनीयमिति भावः अत एव राजकुलं = राजभवनं, नृपसभामेव गच्छामः = व्रजामः, तत्र स्वामिने निवेदयामः स एव विमृशतु सत्यं न वेति भावः।
रक्षिणौ—तथा = आम् गच्छ = व्रज अरे रे ग्रन्थभेदक! ग्रन्थिच्छेदक चोर!
( सर्वे समस्ताः परिक्रामन्ति = गमनं नाटयन्ति )
श्यालः—सूचक! इमं—बद्धं धीवरं गोपुरद्वारे = नगरद्वारे पुरद्वारप्रवेशमार्गे अप्रमत्तौ = सावधानौ प्रतिपालयतम् = रक्षतम् यावत् = यावदवधि इदं = प्रस्तुतम् अङ्गुलीयकम् = मुद्राम्, आगमनमतिक्रम्य यथागमनम् = आगमनवृत्तान्तकथनपूर्वकम् भर्तुः =
श्याल—(अँगूठी को सूँघकर) अरे जानुक! यह अंगूठी मछली के पेट से ही निकली हुई प्रतीत हो रही है, क्योंकि इसमें मछली की गन्ध आ रही है। और यह भी मछुआ ही मालूम पड़ता है, क्योंकि इसके शरीर से भी मछली की बुरी गन्ध आ रही है। अब विचारना यही है कि यह अंगूठी मछली की पेट में पहुँची कैसे? इसलिए आवो अब हम लोग दरबार में ही चलें, वहाँ इसका पता चलेगा।
विशेष—गम्भीर पानी में रहने वाले गोहनामक जलजन्तु को संस्कृत में गोधा कहते हैं। प्रसिद्धि है कि रस्सी में बांधकर चोर इसे दीवार पर फेंक देते हैं, वह वहां चिपक जाती है, जिसके सहारे चढ़कर चोरी करने वालों को सुविधा हो जाती है। जड़ी-बूटी में मिलकर ताकत के लिए इसे कुछ शौकीन खाते भी हैं। मछुये मछली, गोधा आदि को पकड़ते खाते और बेचते रहते हैं। इससे उनके शरीर से भी इसकी बदबू आती रहती है।
दोनों सिपाही—जी, अच्छा (धीवर से) चल रे गिरहकट! चल, (सभी जाते हैं)
श्याल—अरे सूचक! तुमलोग यहीं दरबार के गेट पर सावधानी से ठहरो और मेरी प्रतीक्षा