भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 368, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 368
२८६अभिज्ञानशाकुन्तलम्

उभौ--पविसदु आबुत्त शामिपशादश्श। [ प्रविशत्वावुत्तः स्वामिप्रसादाय । ]
( इति निष्क्रान्तः श्यालः )
प्रथमः-जाणुअ, चिलाअदि खु आवुत्ते । [ जानुक चिरायते खल्वावुत्तः । ]
द्वितीयः--णं अवशलोवशप्पणीआ लाआणो । [ नन्ववसरोपसर्पणीया राजानः । ]
प्रथमः--जाणुअ, फुल्लंति मे हत्था इमश्श वज्झस्स शुमणो पिणद्धुं । [ जानुक, प्रस्फुरतो मम हस्तावास्य सुमनस पिनद्धुम् । ] ( इति पुरुषं निर्दिशति । )

भर्त्रे स्वामिने निवेद्य = कथयित्वा ततः = भर्तुः शासनम् = आदेशं प्रतीक्ष्य = गृहीत्वा, निष्क्रमामि = निर्गच्छामि-यावन्निर्गच्छामि तावत् प्रतिपालयतमिति भावः ।

उभौ—आवुत्तः = भगिनीपतिः स्वामिप्रसादस्य स्वामिनः = महाराजस्य प्रसादाय = प्रसन्नतायै अनुग्रहं लब्धुं प्रविशतु = अन्तः गच्छतु । अङ्गुलीयकस्य लाभाद्राजा नूनं त्वयि प्रसीदेदिति भावः ।

( इति = एवमुक्त्वा श्यालः = नगररक्षाधिकारी निष्क्रान्तः = निर्गतः )

प्रथमः--यत् हे जानुक । आवुत्तः = भगिनीपतिः चिरायते = विलम्बते खलु = निश्चयेन ।

द्वितीयः--यत् ननु = न जानासि राजानः = नृपाः अवसरोऽयं रूपणीयाः अवसरे = उचिते काले एव उपसर्पणीया उपगन्तव्याः दर्शनीयाः प्राप्तव्या भवन्ति । आज्ञां लब्ध्वैव राजानं द्रष्टुं शक्नोति जनः, न यथारुचि, नहि राज्ञो दर्शनं भृत्यैः सर्वदा लब्धुं शक्यम् अतो विलम्ब इति भावः ।

प्रथमः—जानुक ! मम = मे **हस्तौ=**करौ **अस्य=**बद्धधीवरस्य वधार्थं वधाय, घाताय सुमनसः = पुष्पाणि वध्यचिह्नभूतां पुष्पमालां पिनद्धं = परिधापयितुं बन्धुं प्रस्फुरतः = स्पन्देते । अस्य कण्ठे बध्यचिह्नभूतां रक्तपुष्पमालां निक्षिप्य राजाज्ञया एनं हन्तुमह-मुत्सुकोऽहमिति भावः ( इति = एवमुक्त्वा पुरुषं निर्दिशति = संकेतयति )

करो । तब तक मैं महाराज के समक्ष इस अंगूठी को उपस्थित कर इसके पाने का पूरा-पूरा समाचार कहकर उनकी आज्ञा लेकर शीघ्र ही आता हूँ ।

दोनों सिपाही—जाइए महाराज से इनाम और तरक्की पाने को जाइए ।
( यह कहकर नगर रक्षाधिकारी चले जाते हैं )

पहला सिपाही-( सूचक ) अरे जानुक ! कोतवाल साहब को गये बहुत देर हो रही है-क्या बात है ?

दूसरा सिपाही—अरे भाई राजा लोगों का मिलना तो मौके से ही होता है । इसमें देर लगना तो साधारण बात है ।

प्रथम सिपाही—हे जानुक इसको लाल फूल की माला पहना कर फांसी के तख्ते पर चढ़ाने के लिए मेरे हाथ फड़फड़ा रहे हैं। यह कहकर पुरुष ( धीवर ) की ओर संकेत करता है।

विशेष—यह पुरानी प्रथा थी कि जिसको फांसी से प्राण दण्ड दिया जाता था, उसको लाल फूलों की माला पहनाई जाती थी लाल करवीरमाला वध का सूचक होती थी, सिपाही को यह आशा थी नगररक्षाधिकारी को लौटने पर राजा के आदेश से मच्छुये को मार दिया जायेगा, क्योंकि मनुस्मृति में लिखा है कि रत्नग्रहण करने वाले चोर का वध कर देना चाहिए । सुवर्ण भी नवरत्नों में गिना जाता है और राजा की अंगूठी में भी रत्न जड़ा हुआ था—मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति ।