अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 370, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें२८८ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्
सूचकः— जह आवुत्ते भणादि । [ यथावुत्तो भणति । ]
द्वितीयः— एसे जमशदणं पविशिअ पडिणिवुत्ते । [ एष यमसदनं प्रविश्य प्रतिनिवृत्तः । ] ( इति पुरुषं परिमुक्तबन्धनं करोति )
पुरुषः—( श्यालं प्रणम्य ) भट्टा अह कीलिशे मे आजीवे । [ भर्त्तः अथ कीदृशो मे आजीवः । ]
श्यालः— एसो भट्ठिणा अंगुलीअअमुल्लसम्मिदो पसादो वि दाविदो । [ एष भर्त्राऽङ्गुलीयकमूल्यसम्मितः प्रसादोऽपि दापितः । ] ( इति पुरुषाय स्वं प्रयच्छति )
पुरुषः— ( सप्रणामं प्रतिगृह्य ) भट्टा अणुग्गहोदम्हि । [ भर्तः अनुगृहीतोऽस्मि । ]
सूचकः— आवुत्तः = भगिनीपतिः यथा भणति = आदिशति, आज्ञापयति तथा क्रियते।
द्वितीयः— एषः = अयं धीवरः यमसदनं = मृत्योर्गृहम् कालमुखं प्रविश्य = अन्तः गत्वा प्रतिनिवृत्तः = पुनरागतः मृतः पुनर्जीवतीवायं धीवर इति भावः इति एवमुक्त्वा, ततो वा पुरुषं = बद्धं जनम् परिमुक्तं = बन्धनं यस्य स तम् परिमुक्तबन्धनं करोति = विदधाति ।
पुरुषः— ( श्यालं = नगररक्षाधिकारिणं प्रणम्य = नमस्कृत्य वदति— हे भर्त्तः ! = अयि स्वामिन् ! अथ = इदानीं, पृच्छामि, मे = मम आजीवः = जीविका— कीदृशः = किं विधः, किंप्रकारकः ? गतो मत्स्यः, गतं चाङ्गुलीयकम् तदद्य केनोपायेन जीविकां करोमीति भावः ।
श्यालः— एषः = अयं अङ्गुलीयकस्य = मुद्राया मूल्येन संमितं तुल्यमिति अङ्गुलीयक-संमितः प्रसादोऽपि = पुरस्कारः पारितोषिकमपि दापितः = अर्पितः ( इति = एवमुक्त्वा पुरुषाय बद्धाय धीवराय स्वं - धनम् कटकं प्रयच्छति = ददाति = मोचनं च करोति ) ।
पुरुषः— ( सप्रमाणं = सनमस्कारं प्रतिगृह्य = गृहीत्वा ) भर्त्तः ! = स्वामिन् ! अनुगृहीतोऽस्मि = अनुकम्पितोऽस्मि कृपापात्री कृतोऽस्मि ।
किसी आभूषण के दिखाने पर मेरा यह शाप समाप्त हो जायेगा। तदनुसार ही राजा दुष्यन्त को अंगूठी के देखते ही सारा वृत्तान्त चलचित्र के समान दिखाई पड़ने लगा। दुर्वासा का शाप छूट गया और राजा की बुद्धि पूर्ववत् निर्मल हो गयी, उसे सभी स्मरण हो आया।
सूचक— सरकार का जो हुक्म।
दूसरा सिपाही— यह यमराज के घर में घुसकर लौट आया। ( यह कहते हुये उसे छोड़ देता है )।
विशेष— सिपाही के कहने का तात्पर्य है कि अंगूठी की चोरी के अपराध में इसे प्राणदण्ड की सजा मिलेगी, यह मरकर यमपुरी जायेगा, क्योंकि पापी लोग मरने के बाद यातना सहने के निमित्त यमपुरी ही जाते हैं, किन्तु यह तो छूट गया। अतः मानो यह मरकर पुनः जी गया।
पुरुष—(नगर रक्षाधिकारी को प्रणाम कर) सरकार, अब कहें कैसी है मरी आजीविका !
श्याल— महाराज ने प्रसन्न होकर अंगूठी के मूल्य के बराबर यह सोने का कड़ा भी तुझको इनाम के रूप में दिया है। ( यह कहकर उसे सोने का कड़ा देता है )।
पुरुष— ( प्रणामपूर्वक उसे लेकर ) मालिक ! मेरा भाग्य धन्य है, मैं बड़ा अनुगृहीत हुआ।