भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 371, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 371

षष्ठोऽङ्कः

२८९

सूचकः—एशे णाम अणुग्गहे जे शूलादो अवदालिअ हत्थिक्वंधे पडिठ्ठाविदे । [ एष नामानुग्रहो यच्छूलादवतार्य हस्तिस्कन्धे प्रतिष्ठापितः । ]

जानुकः—आवुत्त पलिदोशं कहेहि । तेण अंगुलीअएण भट्टिणो शम्मदेण होदव्वं । [ आवुत्त परितोषं कथय । तेनाङ्गुलीयकेन भर्तुः सम्मतेन भवितव्यम् । ]

श्यालः—ण तस्सिं महारुहं रदणं भट्टिणो बहुमदं त्ति तक्केमि । तस्स दंसणेण भट्टिणो अभिमदो जणो सुमराविदो । मुहुत्तं पकिदिगंभीरो वि पज्जुस्सुअणअणो आसि । [ न तस्मिन्महार्हं रत्नं भर्तुर्बहुमतमिति तर्कयामि । तस्य दर्शनेन भर्तुरभिमतो जनः स्मारितः । मुहूर्तं प्रकृतिगम्भीरोऽपि पर्युत्सुकनयन आसीत् । ]

सूचकः—शेविदं णाम आवुत्तेण । [ सेवितं नामावुत्तेन । ]


सूचकः—एष अयम् नाम निश्चयेन अनुग्रहः=कृपा यत, शूलात् अवतार्य-शूलाख्यमारण-साधनात् लोहदण्डात् वधकीलकात् अवतार्य = नीचैः आनीय हस्तिस्कन्धे = गजपीठे प्रतिष्ठापितः = स्थापितः शूलेन वध्यो राजसंमितं सत्कारं प्रापित इति भावः । अस्य मरणं ध्रुवमासीत् किन्तु राजानुग्रहेण न केवलं प्राणैरवियुक्तः, अपितु अर्थेनापि पूजितः, शूलाग्रं गन्ता जनः हस्तिस्कन्धे समारोपित इत्यर्थः ।

जानुकः—परितोषं = प्रसादं कथय = ब्रूहि तेन = पूर्वोक्तेन अङ्गुलीयकेन मुद्रिकया सम्मतेन अभीष्टेन प्रियेण भवितव्यम् = भूयात् ।

श्यालः—तस्मिन् = अङ्गुलीयके स्थितं महार्हं = बहुमूल्यं रत्नं = मणिः भर्तुः = स्वामिनः बहुमतम्-समादरपात्रम् न = न केवलमिति तर्कयामि संभावयामि आशङ्के तस्य = अङ्गुलीयकस्य दर्शनेन = अवलोकनेन भर्तुः = स्वामिनः अभिमतः = प्रियः जनः = व्यक्तिः स्मारितः = स्मृतिपथमानीतः मुहूर्तं = क्षणं यावत् प्रकृत्या = स्वभावतः गम्भीरः = धीरः सन्न् अपि पर्युत्सुके = उत्कण्ठिते नयने = लोचने यस्य स पर्युत्सुकनयनः उत्कण्ठाव्यञ्जित-नेत्रव्यापार आसीत् अभवत् । चेतसोत्कण्ठितेन क्षणं प्रणयपेशलं कञ्चित् जनं स्मरन्निव राजा खिन्नो बभूवेति भावः ।

सूचकः—आवुत्तेन = भगिनीपतिना नाम = निश्चयेन सेवितं = नृपस्य सेवा दर्शिता । मान्येन भवता यथार्थमेव राजसेवा कृतेत्यर्थः ।


सूचक—इसे कहते हैं कृपा, कि शूली से उतारकर हाथी के कन्धेपर बैठा दिया । अर्थात् फाँसी से तख्ते से उतार कर इसे हाथी के हौदे में बैठा दिया गया, कहाँ तो चोरी के अपराध में शूली से वध होने वाला था और कहाँ उलटे इसे रत्नजटित बहुमूल्य सुवर्ण का कड़ा इनाम मिल रहा है ।

जानुक—सरकार ! इसको महाराज ने जो इनाम दिया है, इससे मैं तो यही समझता हूँ कि बहुमूल्य रत्न से जड़ी हुई यह अंगूठी महाराज को अधिक प्यारी है ।

श्याल—उस अंगूठी में बहुमूल्य रत्न जड़े हुए हैं । इसलिए वह अंगूठी महाराज को अधिक प्यारी है, यह बात नहीं है, पर मैं तो ऐसा समझता हूँ कि उस अंगूठी को देखकर महाराज को किसी भूले हुए अपने प्यारे बन्धु का स्मरण हो आया है क्योंकि उस अंगूठी को देखते ही महाराज स्वभाव से ही गम्भीर प्रकृति वाले होने पर भी क्षणभर के लिए अत्यन्त उत्कण्ठित हो गये थे ।

सूचक—जीजा जी ने सच्ची सेवा की ।

१९ शाकु०

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 371, कुल 540 में से · BharatKosha