अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः
२९१

[ धीवर महत्तरस्त्वं प्रियवयस्यक इदानीं मे संवृत्तः। कादम्बरीसाक्षिकमस्माकं प्रथमशोऽ-
भिमतमिष्यते। तच्छौण्डिकापणमेव गच्छामः। ]
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )
प्रवेशकः।

---

कुत्सितमम्बरं यस्य स कादम्बरो बलरामः तस्येयं कादम्बरी मदिरा साक्षिणी साक्षिद-
र्शिका यस्मिन् तत् कादम्बरी साक्षिकं = सुरासाक्षिकम् अस्माकं = आवयोः प्रथमशः =
प्रथमवारम् अभिमतं = प्रियम् इष्यते = अपेक्ष्यते। पद्यमाना एकत्रपानेन जातं सौहृदं
भवति सुरासाक्षिकं तथापि चास्माभिः सह तथैव सुरासाक्षिका मद्यमैत्री भवतु इति भावः
तत् = अतः शौण्डिकस्य मद्यविक्रेतुः आपणमेव पण्यशालामेव गच्छामः = व्रजामः।
( इति = एवं निश्चित्य ततो निष्क्रान्ताः = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गताः )
॥ इति प्रवेशकः ॥

प्रवेशयतीति प्रवेशकः = नीचपात्रप्रयुक्तो भाविभूतार्थसूचकः अङ्कसन्धिविशेषः।
प्रवेशकलक्षणं यथा—

यन्नीचैः केवलं पात्रैः भाविभूतार्थसूचनम्। अङ्कयोरुभयोर्मध्ये स विज्ञेयः प्रवेशकः ॥

एवं विष्कम्भक समान एव प्रवेशकोऽपि भूताया भाविन्याश्च घटनायाः सूचको
भवति। पात्रं चास्य निम्नश्रेणिकं भवति। अस्य भाषा प्राकृतं प्रयुज्यते। विश्वनाथेन
साहित्यदर्पणेऽस्य लक्षणमेवं कृतमस्ति—

प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः।
अङ्कद्वयान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा ॥ ६।५७

केचन प्राचीना आचार्या इमं पुनः प्रवेशकमङ्कावतारनामकं षष्ठाङ्कभागमेव मत्वा
षष्ठाङ्के एवान्तर्भावयन्ति। तदनुसारिभिरस्माभिरपि तथैवोद्धृत्य प्रस्तूयते।

कतिपये विद्वांसश्च षष्ठाङ्कावतारार्थम् अङ्कावतारनामानं पञ्चमाङ्गावयवभूतमर्थोपक्षेप-
कमिमं प्रवेशकं स्वीकुर्वन्ति तन्मतेऽङ्कावतार द्वारा प्रारब्धस्याङ्कस्यान्ते तदङ्कपात्रद्वाराऽ-
ग्रिमाङ्कस्य सूचना प्रदीयते। तथाहि साहित्यदर्पणस्य षष्ठे परिच्छेदे विश्वनाथः—

अङ्कान्ते सूचितः पात्रैः तदङ्कस्याविभागतः।
यत्राङ्कोऽवतरत्येषोऽङ्कावतार इति स्मृतः॥ ६।५८

वस्तुतः प्रवेशके विष्कम्भके च भाषा भेद एव दृश्यते प्रवेशकस्य भाषा भवति प्राकृतं
विष्कम्भकस्य च संस्कृतप्राकृतचोभयम्। प्रवेशकस्य कार्यमस्ति सामाजिकानां हृदयेषु
अप्रत्यक्षाणामर्थानां प्रवेश एव–अप्रत्यक्षान् अर्थान् सामाजिकहृदयेषु प्रवेशयतीति प्रवे-
शकः। अत्र राज्ञा दुष्यन्तस्य अङ्गुलीयकदर्शनम्, तेन तत्कालमेव दुर्वाससः शापं निवृत्त्या
कण्वाश्रमे गान्धर्वविवाहं विना परिणीतायाः शकुन्तलाया स्मरणं प्रतिपादितम्। तस्या-
नन्तरावस्था अङ्कमुखपात्रैः प्रदर्शयिष्यते।

---

मदिरा के साक्षी में ही हुआ करती है। अतः आओ, मद्य पीने के लिए मद्य बनाने वाले कलवार
की दूकान पर ही चलें। ( इसके बाद सब बाहर जाते हैं )

प्रवेशक—यह प्रवेशक ( भूत और भावी बात को नीच पात्रों द्वारा सूचना ) समाप्त हुआ।
सुधाकर में नीच पात्रों के द्वारा दो अङ्कों के मध्य भूतभावी समाचार देना प्रवेशक कहा गया है।