अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

२१२ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( ततः प्रविशत्याकाशयानेन सानुमती नामाप्सराः )

सानुमती—णिव्वट्टिदं मए पज्जाअणिव्वत्तणिज्जं अच्छरातिथ्थसण्णिज्झं जाव साहुजणस्स अभिसेअकालो त्ति । संपदं इमस्स राएसिणो उदंतं पच्चक्खीकरिस्सं । मेणआसम्बन्धेण सरोरभूदा मे सउंदला । ताए अ दुहिदुणिमित्तं आदिट्ठपुव्वम्हि । ( समन्तादवलोक्य ) किं णु खु उदुच्छवे वि णिरुच्छवारंभं विअ राउउलं दीसई । अत्थि मे विहवो पणिधाणेण सव्वं परिण्णादुं । किं दु सहीए आदरो मए माण-इदव्वो । होदु इमाणं एव्व उज्जाणपालिआणं तिरक्खरिणीपडिच्छण्णा पस्स-वत्तिणी भविअ उवलहिस्सं । [ निर्वर्तितं मया पर्यायनिर्वर्तनीयमप्सरस्तीर्थसांनिध्यं यावत्साधुजनस्याभिषेककाल इति । सांप्रतमस्य राजर्षेरुदन्तं प्रत्यक्षीकरिष्यामि । मेनका-संबन्धेन शरीरभूता मे शकुन्तला । तया च दुहितृनिमित्तमादिष्टपूर्वास्मि । किं नु खलु ऋतूत्सवेऽपि निरुत्सवसम्भमिव राजकुलं दृश्यते । अस्ति मे विभवः प्रणिधानेन सर्वं

---

अथ शकुन्तलायाः वृत्तान्तस्य विच्छेदाभावाय अप्सरः पदेन पूर्वं सूचितायाः सानु-मत्याः प्रवेशमाह कविकुलकलाधरः कालिदासः—तत इति ।

( ततः = तदनन्तरम् सानुमतीनामाप्सराः = एतन्नामिका स्वगंस्त्रीः आकाश-यानेन व्योममार्गेण प्रविशति रङ्गमञ्चे दृश्यते )

सानुमती—अथ मारीचाश्रमे मात्रा मेनकया सह निवसन्त्याः शकुन्तलायाः प्रेयो-वृत्तान्तसाक्षात्कारणाय अप्सरस्तीर्थगमनकाले सन्दिष्टा सखी सानुमतो स्वकार्यं सम्पाद्य सुहृत्कार्यं कर्तुमभिलषन्ती स्वमनसि विचारयति यावत्—यावत्कालम् साधुजनस्य = सज्जनस्य अभिषेककालः = स्नानसमयः तावत्कालपर्यन्तम् पर्यायेण = क्रमेण अप्सरोभिः वारक्रमेण निवर्तनीयं = अनुष्ठेयम् = पर्यायनिर्वर्तनीयं कर्म मया = सानुमत्यां निर्वर्तितं = सम्पादितम् । धार्मिकाणां सज्जनानां स्नानसमये एकैकस्मिन् दिने प्रभातकाले एकैकयाऽ-प्सरसाऽप्सरस्तीर्थे सन्निधातव्यमिति नियमः । तत्राद्य मम पर्याय आसीत् स मयाऽनुष्ठितः । इदानीं ततो लब्धावकाशः ।

साम्प्रतं = इदानीम् अस्य राजर्षेः = दुष्यन्तस्य उदन्तं = वृतान्तं प्रत्यक्षीकरिष्यामि = अनुभविष्यामि । मेनका सम्बन्धेन = मेनकापत्यतया मे = मम शकुन्तला शरीरभूता = शरीरवत् प्रेमास्पदभुता नितरां प्रिया तया = मेनकया च दुहितृनिमित्तं दुहिता = पुत्री शकुन्तलानिमिन्तं = प्रयोजनं यस्मिन्कर्मणि ततः स्वतनयार्थं, शकुन्तलार्थं पूर्वं सन्दिष्टा सन्दिष्टपूर्वा = दत्तसन्देशाऽस्मि । शकुन्तला मनोविनोदार्थं राज्ञो दुष्यन्तस्य वृत्तान्तः त्वया विलोक्य तस्मै कथनीयमिति मेनकया निजपुत्रीप्रेम्णा निवेदितास्मीतिभावः ।

---

( इसके बाद आकाशमार्ग से आई हुई सानुमती नामक अप्सरा का प्रवेश )

सानुमती—जब तक सज्जनों के स्नान करने का समय है तब तक के लिए बारी-बारी से की जानेवाली अप्सरातीर्थ की देखभाल मैंने कर ली, अब मैं उससे खाली हो गई । अब इस राजर्षि दुष्यन्त का समाचार अपनी आँखों से देखूँगी, क्योंकि मेनका के सम्बन्ध से मेनका की पुत्री शकुन्तला मुझे प्राणों से भी बढ़कर प्यारी है । मेनका ने भी बेटी के निमित्त मुझे पहले ही सहेज रखा है । इसलिए तो मेनका यहाँ से दुःखी शकुन्तला को उठाकर ले गई थी । ( चारों ओर देखकर ) इस समय वसन्तोत्सव के उपस्थित होने पर भी यह राजकुल उत्सव के आरम्भ से