अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः

परिज्ञातुम्। किं तु सख्या आदरो मया मानयितव्यः। भवतु अनयोरेवोद्यानपालिकयोस्तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ना पार्श्ववर्तिनी भूत्वोपलप्स्ये। ] ( इति नाट्येनावतीर्य स्थिता ) ( ततः प्रविशति चूताङ्कुरमवलोकयन्ती चेटी अपरा च पृष्ठतस्तस्याः )

प्रथमा—

आतम्महरिअपंडुर जीअसव्वस्स वसंतमासस्स । दिट्ठो सि चूदकोरअ उदुमंगल तुमं पसाएमि ॥ २ ॥

( समन्तात् = सर्वतः अवलोक्य = दृष्ट्वा ) किन्नु खलु = कथं हि ऋतूत्सवेऽपि = ऋतूत्सवोचितकालेऽपि सन्निहितवसन्तमहोत्सवेऽपि उत्सवान्निर्गतः निरुत्सवः निरुत्सव आरम्भो यस्य तत् निरुत्सवारम्भं = उत्सवारम्भशून्यम्, निर्व्यापारं राजकुलं = राजगृहम्, दृश्यते = अवलोक्यते । यद्यपि प्रणिधानेन = समाधिना देव्या योगशक्त्या सर्वं = सकलं ज्ञातुं = परिज्ञातुं मे = मम, विभवः = सामर्थ्यम् अस्ति = विद्यते । दिविवर्तमानयैव मया दिव्यदृष्ट्या सर्वमपि ज्ञातुं शक्यते । किन्तु = तथापि सख्याः = मेनकायाः शकुन्तलाया वा आदरः = आग्रहः = स्वचक्षुषैव सर्वं राजकुलवृत्तं विलोक्य प्रत्यहमत्रागत्य तत्रत्यो वृत्तान्तस्त्वया वर्णनीय इति तन्निबन्धो, मया मानयितव्यः = पालयितव्यः । अतो न दिव्यदृष्ट्या विभावयामि किन्तु लोचनाभ्यामेव सर्वं पश्यामीति भावः । भवतु = अस्तु अनयोः = एतयोः पुरः स्थितयोः उद्यानपालिकयोः = उपवनरक्षिकयोः तिरस्करिणी नाम = अदृश्यकारिणी कापि विद्या तया = अन्तर्धानविद्यया प्रतिच्छन्ना = अलक्षिता गूढविग्रहा सती पार्श्ववर्तिनी = समीपचारिणी भूत्वा उपलप्स्ये = ज्ञास्यामि । इति = एवं निश्चित्य नाट्येन = अभिनयेन अवतीर्य गगनतलादवतीर्य स्थिता = भूतलावतरणं नाटयित्वा उद्यानपालिकयोः निकटे निगूढं स्थितेत्यर्थः । भूतलावतरणं तु गङ्गावतरणेन । तल्लक्षणं यथा—

अङ्गेरूक्षेपविक्षेपावनुप्रोन्नतसन्नतौ ।
मजेतां विपताकौ चेदेवमेव शिरस्तथा ।
गङ्गावतरणम्...................................ः।

( ततः = तदनन्तरम् चूताङ्कुरम् = आम्राङ्कुरमवलोकयन्ती = नवोद्गतत्वात् सप्रेमं पश्यन्ती चेटी = परिचारिका, तस्याः पृष्ठतः अपरा = द्वितीया च चेटी प्रविशति )

अन्वयः— हे आताम्र हरितपाण्डुर ! वसन्तमासस्य जीवितसर्वस्व ! ऋतुमङ्गल ! चूतकोरक ! दृष्टोऽसि त्वां प्रसादयामि ।

---

विमुख है । मुझमें योगध्यान के द्वारा सब जान लेने की सामर्थ्य है, परन्तु मेरी प्रियसखी मेनका का 'सब हाल अपनी आँखों से देखकर तुम यहां आकर मुझसे कहना' यह आग्रह भी मुझे मानना आवश्यक है । अच्छा, इन दोनों उद्यान पालिकाओं के बीच में ही तिरस्करिणी विद्या के बल से छिपी रहकर मैं गुप्त रूप से इनकी बातें सुनूंगी । ( आकाश से उतरने का अभिनय करती हुई दोनों उद्यान पालिकाओं के बीच उपस्थित हो छिपकर खड़ी हो जाती है ) ।

( इसके बाद आम की बौर देखती हुई दासी और उसके पीछे दूसरी दासी दिखाई पड़ती है )

पहली दासी— कुछ-कुछ लाल रंग लिए हरे और पीले रंग से सुशोभित बसन्त मास के