अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

२९८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( प्रविश्यापटीक्षेपेण कुपितः )

कञ्चुकी—मा तावत् अनात्मज्ञे, देवेन प्रतिषिद्धे वसन्तोत्सवे त्वमाम्रकलिकाभङ्गं किमारभसे ? ।

शरेभ्यः अभ्यधिकः = अतिरिक्तो विशिष्टः इति पञ्चाभ्यधिक। = षष्ठः शरः = वाणो भव = एधि ।

अयं भावः— अरविन्दमशोकं च शिरीषं चूतमुत्पलम् ।
पञ्चैतानि प्रकीर्त्यन्ते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥

इत्यनुसारमिमेडऽरविन्दादयः पञ्च कामस्य शराः सन्त्येव । हे सहकारप्रसव ! त्वं तु सदा सज्जधनुषे मनोभवाय मदनाय मया समर्पितः पथिकजनान् तद्भार्याश्च विदध्वा चूताङ्कुरो हि सर्वेषामुद्दीपकानामग्रणीति प्रसिद्ध्या पञ्चभ्यः शरेभ्यः सारवत्तया श्रेष्ठः षष्ठः शरो भवेति ।

कामस्य सर्वेषां शराणां मानिनीमानभङ्गकर्मणि कुण्ठिततया अमोघं वाणं त्वां प्रतीक्षमाणः स्मरस्तिष्ठति । तस्मात् कुरु मानिनीमानभङ्गाय स्मरस्य साहाय्यम् । आम्रमञ्जरीमालोक्य मानिन्यो मानं रक्षितुं न प्रभवन्तीति वसन्तसमयस्य कामोद्दीपकमतिशयम् इति भावः । अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कार आर्या छन्दश्च ।

( इति = एवमुक्त्वा ततः चूतस्य = आम्रस्य अङ्कुरं = मञ्जरीं क्षिपति = पूजार्थम् अस्यति )

( तेन कुपितः = क्रुद्धः कञ्चुकी अपटीक्षेपेण = तिरस्करिणीतिरस्कारेण यवनिकामपसार्य प्रविश्य = रङ्गे आगत्य च ब्रवीति ‘नासूरचितस्य पात्रस्य प्रवेशो निर्गमोऽपि च ।' इत्युक्तेः कञ्चुकिनः सूचनाभावादेव अपटीक्षेपेण = यवनिकामपसार्य प्रवेशः । )

कञ्चुकी-- ( प्रविश्य क्रुद्धः ) अनात्मज्ञे ! आत्मानं = स्वं न जानाति = नावगच्छतीति अनात्मज्ञा तत्सम्बुद्धौ हे स्वभावानभिज्ञे ! अविमृश्यकारिणि ! मा तावत् सांप्रतमेवं मा कुरुत = चूताङ्कुरं न गृहाण देवेन = महाराजेन वसन्तोत्सवे = मधुमास पर्वणि त्वम् आम्रकलिकाभङ्गम् आम्रस्य सहकारस्य कलिकायाः = मञ्जर्या भङ्गं = त्रोटनं किं = किमर्थम् आरभसे = कर्तुं प्रवर्तसे ।

---

इसलिए काम को पुष्पसायक भी कहते हैं । इन पुष्पों का नाम इस प्रकार ( १ ) अरविन्द = लाल कमल ( २ ) अशोक ( ३ ) आम्रमंजरी ( ४ ) नवमल्लिका = नेवारी ( ५ ) नीला कमल—

अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका । नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥

( पर्दा न हटाकर सहसा प्रवेश कर क्रोध से )

कञ्चुकी—अरी नासमझ ? यह क्या कर रही हो, महाराज द्वारा वसन्तोत्सव को रोक दिये जाने पर भी तुम आम की कली को क्यों तोड़ रही हो ।

विशेष—नाट्यशास्त्र का नियम है कि सूचना के बिना किसी पात्र का प्रवेश नहीं होता । जब सूचना के बाद पर्दा उठता है तब स्टेज पर पूर्वसूचित पात्र प्रवेश करता है । किन्तु कभी-कभी कोई पात्र पूर्वसूचना के बिना ही अपने ही हाथ से बगल में पर्दा हटाकर स्टेज पर आ जाता है । इसी को नाटकों में अपटोक्षेप कहते हैं ।