भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 381, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 381

षष्ठोऽङ्कः

उभे—( भीते ) पसीददु अज्जो। अग्गहीदत्थाअ वअं [ प्रसीदत्वार्यः। अगृहीतार्थे आवाम्। ]

कञ्चुकी—न किल श्रुतं युवाभ्यां यद्वासन्तिकैस्तरुभिरपि देवस्य शासनं प्रमाणीकृतं तदाश्रयिभिः पतत्रिभिश्च। तथा हि—

चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न स्वं रजः संनद्धं यदपि स्थितं कुरबकं तत्कोरकावस्थया। कण्ठेषु स्खलितं गतेऽपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं शङ्के संहरति स्मरोऽपि चकितस्तूणीर्धकृष्टं शरम् ॥ ४ ॥

उभे—( भीते = भयतरले भूत्वा ) न गृहीतो न ज्ञातः अर्थः राजशासनं याभ्यां ते अगृहीतार्थे = अज्ञातराजशासने आवां = द्वौ चेट्यो स्वः। अवाभ्यामज्ञानादेवाम्रमञ्जरी त्रोटनं कृतम्, अर्थात् देवेन कृतो वसन्तोत्सवप्रतिषेधोऽस्वाभ्यां न ज्ञातः, तदज्ञानात् कृतमपराधं भवान् मर्षयतु—इति भावः।

कञ्चुकी—राजकृतवसन्तोत्सवप्रतिषेधाज्ञानस्य संभाव्यत्वमाकलयन् कञ्चुकी प्राह—युवाभ्यां देवस्य शासनं न श्रुतमित्येतदसंभाव्यमेव। वासन्तिकैः–वसन्तकाले पुष्यद्भिः तरुभिः=अचेतनैः वृक्षैः तदाश्रयिभिः=वृक्षाश्रयिभिः पतत्रिभिः=पक्षिभिः कोकिलादिभिरपि देवस्य = महाराजस्य शासनं = आज्ञामृत्सवप्रतिषेधरूपां प्रमाणीकृतम् = स्वीकृतं, पालितम्। तथाहि = तरुभिः यथा राज्ञः शासनं स्वीकृतं तथा उदाह्रियते—चूतानामपि।

अन्वयः—चूतानां कलिका चिरनिर्गताऽपि स्वं रजः न बध्नाति, कुरबकं यदपि सन्नद्धं तत् कोरकावस्थया स्थितम्, पुंस्कोकिलानां रुतं शिशिरे गतेऽपि कण्ठेषु स्खलितम्, स्मरोऽपि चकितः सन् तूणाद्धंकृष्टं शर संहरति ( इति ) शङ्के ॥ ४ ॥

राज्ञो दुष्पन्तस्योद्याने चेटीभ्यां मन्मथमुद्दिश्य चूताङ्कुरक्षेपं वीक्ष्य क्रुद्धः कञ्चुकी ब्रूते—चूतानामपि। चूतानां = आम्रवृक्षाणाम् कलिका = मञ्जरी चिरनिर्गताऽपि = बहोः कालात् निष्क्रान्ता, प्रकटिता शिशिरान्तोद्भिन्ना अपि स्वं = आत्मीयम् रजः = परागं न बध्नाति = न धत्ते न विकसति, यथा काचन बाला प्रौढावस्थां गतापि रजोदर्शनं न धत्ते तद्वदाम्रमञ्जरीयं बहोः कालादपि स्वं रजः न प्रकटयतीत्यर्थः। कुरबकं = कुरबककुसुमं यदपि = यद्यपि सन्नद्धं = वृन्ताद्बहिर्गतम्, तत् = तदपि कोरकवल्लयः स्थितम् = कलिकावस्थयैव स्थितम्। पुंस्कोकिलानां = पिकानाम् यूनां


दोनों दासियाँ—( भयभीत होकर ) श्रीमान् क्षमा करें। हमदोनों को उक्त बातों का पता न था।

कञ्चुकी—क्या, यह बात तुम दोनों ने नहीं सुनी है कि महाराज की इस उत्सव निषेध की आज्ञा को वसन्त ऋतु में फलने-फूलने वाले वृक्षों ने तथा इन वृक्षों पर बैठनेवाले पक्षियों तक ने भी मान लिया है। देखो तो—

बहुत पहले से ही निकली हुई आम की कलियां अपने पराग को धारण नहीं कर रही हैं। कुरबक पुष्प भी अपने वृन्त से निकलकर अभी तक कली की अवस्था में ही है। पर फूल नहीं रहा है। शिशिर ऋतु के बीत जाने पर भी कोयलों की आवाज अभी गले में ही रुकी है। प्रतीत होता है कि कामदेव भी भयभीत होकर तरकस से आधे निकाले हुए बाण को रोक ले रहा है।

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 381, कुल 540 में से · BharatKosha