भारतकोश
संग्रह पर लौटें

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

षष्ठोऽङ्कः

उभे—( भीते ) पसीददु अज्जो। अग्गहीदत्थाअ वअं [ प्रसीदत्वार्यः। अगृहीतार्थे आवाम्। ]

कञ्चुकी—न किल श्रुतं युवाभ्यां यद्वासन्तिकैस्तरुभिरपि देवस्य शासनं प्रमाणीकृतं तदाश्रयिभिः पतत्रिभिश्च। तथा हि—

चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न स्वं रजः संनद्धं यदपि स्थितं कुरबकं तत्कोरकावस्थया। कण्ठेषु स्खलितं गतेऽपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं शङ्के संहरति स्मरोऽपि चकितस्तूणीर्धकृष्टं शरम् ॥ ४ ॥

उभे—( भीते = भयतरले भूत्वा ) न गृहीतो न ज्ञातः अर्थः राजशासनं याभ्यां ते अगृहीतार्थे = अज्ञातराजशासने आवां = द्वौ चेट्यो स्वः। अवाभ्यामज्ञानादेवाम्रमञ्जरी त्रोटनं कृतम्, अर्थात् देवेन कृतो वसन्तोत्सवप्रतिषेधोऽस्वाभ्यां न ज्ञातः, तदज्ञानात् कृतमपराधं भवान् मर्षयतु—इति भावः।

कञ्चुकी—राजकृतवसन्तोत्सवप्रतिषेधाज्ञानस्य संभाव्यत्वमाकलयन् कञ्चुकी प्राह—युवाभ्यां देवस्य शासनं न श्रुतमित्येतदसंभाव्यमेव। वासन्तिकैः–वसन्तकाले पुष्यद्भिः तरुभिः=अचेतनैः वृक्षैः तदाश्रयिभिः=वृक्षाश्रयिभिः पतत्रिभिः=पक्षिभिः कोकिलादिभिरपि देवस्य = महाराजस्य शासनं = आज्ञामृत्सवप्रतिषेधरूपां प्रमाणीकृतम् = स्वीकृतं, पालितम्। तथाहि = तरुभिः यथा राज्ञः शासनं स्वीकृतं तथा उदाह्रियते—चूतानामपि।

अन्वयः—चूतानां कलिका चिरनिर्गताऽपि स्वं रजः न बध्नाति, कुरबकं यदपि सन्नद्धं तत् कोरकावस्थया स्थितम्, पुंस्कोकिलानां रुतं शिशिरे गतेऽपि कण्ठेषु स्खलितम्, स्मरोऽपि चकितः सन् तूणाद्धंकृष्टं शर संहरति ( इति ) शङ्के ॥ ४ ॥

राज्ञो दुष्पन्तस्योद्याने चेटीभ्यां मन्मथमुद्दिश्य चूताङ्कुरक्षेपं वीक्ष्य क्रुद्धः कञ्चुकी ब्रूते—चूतानामपि। चूतानां = आम्रवृक्षाणाम् कलिका = मञ्जरी चिरनिर्गताऽपि = बहोः कालात् निष्क्रान्ता, प्रकटिता शिशिरान्तोद्भिन्ना अपि स्वं = आत्मीयम् रजः = परागं न बध्नाति = न धत्ते न विकसति, यथा काचन बाला प्रौढावस्थां गतापि रजोदर्शनं न धत्ते तद्वदाम्रमञ्जरीयं बहोः कालादपि स्वं रजः न प्रकटयतीत्यर्थः। कुरबकं = कुरबककुसुमं यदपि = यद्यपि सन्नद्धं = वृन्ताद्बहिर्गतम्, तत् = तदपि कोरकवल्लयः स्थितम् = कलिकावस्थयैव स्थितम्। पुंस्कोकिलानां = पिकानाम् यूनां


दोनों दासियाँ—( भयभीत होकर ) श्रीमान् क्षमा करें। हमदोनों को उक्त बातों का पता न था।

कञ्चुकी—क्या, यह बात तुम दोनों ने नहीं सुनी है कि महाराज की इस उत्सव निषेध की आज्ञा को वसन्त ऋतु में फलने-फूलने वाले वृक्षों ने तथा इन वृक्षों पर बैठनेवाले पक्षियों तक ने भी मान लिया है। देखो तो—

बहुत पहले से ही निकली हुई आम की कलियां अपने पराग को धारण नहीं कर रही हैं। कुरबक पुष्प भी अपने वृन्त से निकलकर अभी तक कली की अवस्था में ही है। पर फूल नहीं रहा है। शिशिर ऋतु के बीत जाने पर भी कोयलों की आवाज अभी गले में ही रुकी है। प्रतीत होता है कि कामदेव भी भयभीत होकर तरकस से आधे निकाले हुए बाण को रोक ले रहा है।

३०० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

उभे—णत्थि एत्थ संदेहो। महाप्पहाओ राएसी। [ नास्ति अत्र संदेहो महा-प्रभावो राजर्षिः। ]

प्रथमा—अज्ज कदि दिअहाईं अम्हाणं मित्तावसुणा रट्ठिएण भट्टिणीपाअमूलं पेसिदाणं। इत्थं अ णो पमदवणस्स पालणकम्मं समप्पिदं। ता आअंतुअदाए असुदपुव्वो अम्हेहि सो वुत्तंतो। [ आर्य ! कति दिवसान्यावयौर्मित्रावसुना राष्ट्रियेण भट्टिनीपादमूलं प्रेषितयोः। इत्थं च नौ प्रमदवनस्य पालनकर्म समर्पितं। तदागन्तुकतया-ऽश्रुतपूर्वं आवाभ्यामेष वृत्तान्तः। ]


रुतं = शब्दितम् शिशिरे = शिशिरतौ गतेऽपि = हिमावसाने जातेऽपि, वसन्ताविर्भावे सत्यपि, कण्ठेषु स्खलितं = गलेषु अवरुद्धम् । रुद्धप्रसरं स तिष्ठति अत एव स्मरोपि = कामोऽपि सर्वविजयी मन्मथोऽपि चकितः = राजाज्ञया भीतः सन् तूणार्द्धं = तूणीरादद्धं-निष्कासितं निष्षङ्गादद्धंमाकृष्टम् शरं = बाणं संहरति = निवर्तयति पुनस्तूणीरे एव प्रवेशयतीत्यर्थः । इति = एवं शङ्के = मन्ये ।

अर्थात् शिशिरकालापगते समुपस्थिते च वसन्तसमये चिरकालोद्गता अपि आम्रमञ्जर्यं आवश्यकपि परागयोगं न दधते, कुरबकः कलिकावस्थयैव तिष्ठति, अनुरक्ता अपि कोकिलयुवानः कण्ठाद्वहिः स्वकाकलीं न प्रकटय॑न्ति, एवमेव जगद्विजयी मदनोऽपि तूणीरादद्धर्न्निष्कासितं स्वकीयं शरं पुनः तूणीरे एव स्थापयति ।

इत्थमचेतनैः सचेतनैरपि यदि महाराजस्यानुशासनं स्वीकृतं तर्हि कथं युवाभ्यामुपेक्ष्यते । एवम् अनेन श्लोकेन राजशासनस्य सार्वत्रिकी व्याप्तिरुक्ता । अत्रोत्प्रेक्षा, काव्यलिङ्ग, विशेषोक्तिश्चालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं छन्दश्च ।। ४ ।।

अथ उभे कञ्चुकीवचो निशम्य वदतः--अत्राचेतनैरपि राजाज्ञायाः परिपालने खलु = निश्चयेन सन्देहः संशयो न, महान् प्रभावो यस्यासौ महाप्रभावः = दिव्यशक्तिः राजर्षिः = महाराजो दुष्यन्तः अस्ति = विद्यते । क्वचन उभे स्थाने सानुमतीति पाठभेदः तदनुसारं सानुमत्या इयमुक्तिरस्ति । नात्र विस्मयस्यावकाशः, अस्य राजर्षे महाप्रभाव-त्वात्सर्वमुपपद्यते इत्यर्थः ।

प्रथमा—उभयोश्चेट्योरन्यतरा उत्सवप्रतिषेधस्याश्रवणे संगतिं योजयति—आर्य। कति = कतिपयानि दिवसानि = दिनानि कियन्त्येवाहानि आवयोः दास्योः मित्रावसुना राष्ट्रियेन = नृपश्यालकेन भट्टिनीपादमूले = राज्ञीचरणतले, महाराजजीवसुमती समीपे प्रेषितयोः = प्रहितयोः ( आवयोः ) इत्थं = एवं च नौ = आवाभ्याम् प्रमदवनस्य =


तात्पर्य यह है कि जब, महाराज की आज्ञा शिरोधार्य कर वृक्षों ने, पक्षियों ने तथा कामदेव ने भी वसन्तोत्सव मनाना रोक दिया है तब मनुष्यों की क्या बात है ? फिर तुम इस प्रकार वसन्तोत्सव मना रही हो यह तो बड़ा ही अनुचित है ॥ ४ ॥

दोनों दासियाँ—इसमें कुछ भी सन्देह नहीं कि ये राजर्षि दुष्यन्त बड़े ही प्रतापी एवं प्रभावशाली राजा है।

पहली दासी—महोदय, कई दिन हुए हम दोनों को महाराज के साले मित्रावसु ने महारानी के चरणों के पास भेजा था। इस प्रकार यहाँ हमें इस प्रमदवन की सुरक्षा का कार्य सौंपा गया है। इसलिए अजनबी होने के कारण हमलोगों को यह समाचार पहले नहीं सुनाई दिया था।


CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽङ्कः । ३०१

कञ्चुकी—भवतु। न पुनरेवं प्रवर्तितव्यम्।
उभे—अज्ज कोदूहलं णो। जदि इमिणा जणेण सोदव्वं कहेदु अअं किंणिमित्तं भट्ठिणा। वसंतुस्सवो पडिसिद्धो। [ आर्य कौतूहलं नौ। यद्यनेन जनेन श्रोतव्यं कथयत्वयं किंनिमित्तं भर्त्रा वसन्तोत्सवः प्रतिषिद्धः। ]
सानुमती—उस्सवप्पिआ खु मणुस्सा। गुरुणा कारणेण होदव्वं। [ उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः। गुरुणा कारणेन भवितव्यम्। ]
कञ्चुकी—बहुलीभूतमेतत्किं न कथ्यते। किमत्रभवत्योः कर्णपथं नायातं शकुन्तलाप्रत्यादेशकौलीनम्।


अन्तःपुरोद्यानस्य पालनकर्म = तरूणां रक्षणकार्यम्, समर्पितं = दत्तम् । तत् = तस्मात् आगन्तुकतया = सद्य एव इह संप्राप्ततया अचिरागमनेन न श्रुतपूर्वमिति अश्रुतपूर्वः = इतः पूर्वमश्रुतः, आवाभ्यां = दासीभ्याम् एषः = महोत्सवनिषेधानुबन्धो वृत्तान्तः=कथाप्रसङ्गः।

कञ्चुकी—तदुक्तमभ्युपगच्छन् वदति-भवतु=यद् जातं तद् जातं, न पुनः= न भूयः एवं = इत्थम् आज्ञाविपरीतं प्रवर्तितव्यं = करणीयम् । चूतकलिकाभङ्गादिभिरुत्सवारम्भो न कर्तव्य इति भावः।

उभे—आर्य ! नौ = आवयोः कौतूहलमस्ति, यदि = चेत् अनेन जनेन = नीचेन चेटीजनेन मया श्रोतव्यं = श्रवणार्हम् । न गोपनीयं स्यात्तर्हि । कथयतु = वदतु-अयं = एषः उत्सवः किंनिमित्तम् = किं हेतुकम्, केन कारणेन भर्त्रा = स्वामिना = दुष्ष्यन्तेन वसन्तोत्सवः = मधुमासपवं प्रतिषिद्धः = निषिद्धः ।

सानुमती—मनुष्याः = मानवाः खलु = निश्चयेन उत्सवप्रियाः-प्रिया उत्सवा येषां ते उत्सवप्रियाः प्रियोत्सवाः आमोदप्रियाः भवन्ति तथाप्युत्सवः प्रतिषिद्धः तन्मन्ये गुरुणा महता कारणेन = हेतुना भवितव्यम् = भूयात् ।

कञ्चुकी—न बहुलमबहुलमबहुलं बहुलं भूतमिति बहुलीभूतम् = सर्वजनविदितं, नेदानीं गोपनीयमस्ति, एतत् = वृत्तम् किन्न कथ्यते = कथं न कथ्येत, कथने दोषं न पश्यामीति भावः। किमत्रभवत्योः = भवत्योः कर्णपथं = श्रुतिगोचरं न आयातं = नागतम् भवतीभ्यां न श्रुतम् किमित्यर्थः शकुन्तला प्रत्यादेशकौलीनम् = शकुन्तलायाः = कण्वदुहितुः प्रत्यादेशात् = निराकरणात् अस्वीकारात् कौलीनं निन्दा, शकुन्तलाप्रत्याख्यानादुत्थितो राज्ञो लोकापवादः। स्यात् कौलीनं लोकवादे इत्यमरः।


कञ्चुकी—ठीक है। पुनः ऐसा मत करना।
दोनों दासियाँ—महोदय, हमें एक उत्सुकता है, यदि मेरे सुनने लायक हो, गोपनीय न हो तो बताएँ कि किसलिए महाराज ने वसन्तोत्सव की मनाही कर दी है ?
सानुमती—मनुष्य लोग तो उत्सवप्रिय हुआ करते हैं। इस राजा ने वसन्तोत्सव रोक रखा है। अतः इसमें कोई बड़ा कारण अवश्य होना चाहिए।
कञ्चुकी—( मन ही मन ) यह शकुन्तला वाली बात तो बहुत लोगों को मालूम हो जाने से अब प्रसिद्ध हो चुकी है। अतः अब इससे इस बात को कहने में कोई हानि नहीं मालूम होती। ( प्रकट में ) तुम दोनों ने महाराज के द्वारा शकुन्तला के परित्याग का निन्दनीय प्रसंग तो सुना ही होगा ?

३०२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

उभे—सुदं रट्टिअमुहादो जाव अंगुलीअदंसणं। [ श्रुतं राष्ट्रियमुखाद्यावदङ्गुलीयकदर्शनम् । ]

कञ्चुकी—( आत्मगतम् ) तेन ह्यल्पं कथयितव्यम् । ( प्रकाशम् ) यदैव खलु स्वाङ्गुलीयकदर्शनादनुस्मृतं देवेन सत्यमूढपूर्वा मे तत्रभवती रहसि शकुन्तला मोहात्प्रत्यादिष्टेति तदाप्रभृत्य्येव पश्चात्तापमुपगतो देवः । तथा हि—

रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते
शय्याप्रान्तविवर्तनैर्गमयत्युन्निद्र एव क्षपाः ।
दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा
गोत्रेषु स्खलितस्तदा भवति च व्रीडाविलक्षश्चिरम् ॥ ५॥


उभेअङ्गुलीयकदर्शनं यावत् = मुद्रिकाप्राप्तिपर्यन्तम्, सर्वं राष्ट्रियमुखात् = राजश्यालकमुखात् श्रुतम् = आकणितम् ।

कञ्चुकी—( आत्मगतं वदति ) तेन = अतः हि = निश्चयेन अल्पम् = अल्पमात्रं कथयितव्यम् = कथनीयं वक्तव्यं स्यात् पुनः प्रकाशं ब्रूतेयदैव = यस्मिन् क्षणे एव खलु = निश्चयेन स्वाङ्गुलीयकदर्शनात् = निजमुद्रिकावलोकनात् देवेन = महाराजेन अनुस्मृतम् = सत्यम् । वस्तुतः रहसि = एकान्ते ऊढपूर्वा-पूर्वमूढा इत्यूढपूर्वा = पूर्वं विवाहिता तत्रभवती = माननीया या मोहात् = अज्ञानात् मतिभ्रमात् । न मे त्वं पत्नीति मया प्रत्यादिष्टा = प्रत्याख्याता, अनङ्गीकृता इति तदाप्रभृत्य्येव = तत् आरम्यैव देवः = महाराजः पश्चात्ताप = अनुशयं परितापम् उपगतः = प्राप्तः ।

अन्वयः—रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिः प्रत्यहं न सेव्यते, उद्विघ्न एव शय्याप्रान्तविवर्तनैः क्षपा विगमयति, यदा दाक्षिण्येन अन्तःपुरेभ्यः उचितां वाचं ददाति तदा गोत्रेषु स्खलितः ( सन् ) चिरं व्रीडाविलक्षो भवति ॥ ५ ॥

अङ्गुलीयकदर्शनात् शकुन्तला गान्धर्वविवाहं स्मृत्वा अनुतप्यमानस्य नृपतेः दुष्यन्तस्य तात्कालिकीमवस्थां वर्णयति कञ्चुकी—रम्यमिति । स राजा रम्यं = स्रक् चन्दनचन्द्रचन्द्रिकागीतवाद्यादिकं लोके यद्यदाह्लादकरं भोग्यं वस्तु तत्तत् द्वेष्टि =


दोनों दासियाँ—हाँ, राजश्यालक मित्रावसु के मुख से ही अंगूठी के मिलने तक की बात तो हमलोग सुन चुकी हैं।

कञ्चुकी—( मन ही मन ) तब तो थोड़ा ही कहना होगा । ( प्रकट में ) जब से उस अंगूठी को देखकर महाराज को यह बात याद आई कि मैंने आश्रम में गुप्तरूप से संभावनीया शकुन्तला के साथ सचमुच ही गान्धर्व विवाह किया था और अज्ञानवश उसका परित्याग कर दिया तब से ही शकुन्तला के परित्याग के लिये महाराज बहुत ही पश्चात्ताप कर रहे हैं।

वे मनोहर वस्तुओं को देखना भी पसन्द नहीं करते । पहले की तरह अब प्रजाजनों को प्रतिदिन दर्शन नहीं देते । जागते हुए भी पलंग के किनारों पर करवटें बदल कर रातों को बिताते हैं । जब शिष्टता के कारण अन्तःपुर की स्त्रियों को उचित उत्तर देते हैं तब नामोच्चारण में गलती कर देने पर बहुत देर तक लज्जावश व्याकुल हो जाते हैं ॥ ५ ॥

विशेष—प्राचीन समय में कुछ समय तक राजा लोग सभा में बैठते थे, साहित्यिक परिचर्चाएँ, विद्वानों का शास्त्रार्थ आदि चलते रहते थे, प्रजावर्ग राजा का दर्शन करता था। अपनी

षष्ठोऽङ्कः ३०३

सानुमती—पिअं मे। [ प्रियं मे। ]

उद्वेजकत्वात् चक्षुषापि न पश्यति यथा पुरा = पूर्ववत् प्रकृत्यादिभिः = अमात्य-पुरोहितादिभिः प्रत्यहं = प्रतिदिनम् न सेव्यते = नान्वास्यते, चित्तस्य पारवश्यात् प्रकृति-भिर्मन्त्रणादिकं राजकार्यं राजा न यथावदनुतिष्ठतीति भावः।

किञ्च अनिद्रः = उत्क्रान्ता निद्रा यस्य स अनिद्रः = गतनिद्रः, जाग्रदेव शय्याप्रान्त-विवर्तनैः शय्यायाः तल्पस्य प्रान्तेषु विवर्तनैः = परिलुठनैः = शयनीयपर्यन्तभागपरि-वर्तनादिभिः क्षपाः = रात्रीः विगमयति = अतिवाहयति, न तु अन्तःपुरविदग्धकामिनी सुरतसेवनं कुरुते इत्यर्थः। एवं विवर्तनपरो मट्टिभिः यदा = यस्मिन् काले दाक्षिण्येन = उदारतया अत्यन्तानुरोधेन न तु रागाभिनिवेशेन अन्तःपुरेभ्यः = अन्तःपुरस्थललनाभ्यः उचितां = तत्कालोपयोश्याम्, अभ्यस्तां, प्रार्थनानुरूपां वा वाचं ददाति = प्रश्नानुरूपं प्रत्युत्तरं ददाति शकुन्तलासक्तमना अपि दाक्षिण्येन स्वाकारं निह्नुवानोऽन्तःपुर-कान्ताभ्यो वाचं उच्चारयतीत्यर्थः परं यदा गोत्रेषु = नामसु—'गोत्रं च नाम्नि च' इत्यमरः स्खलितः = विपर्यस्तः अन्यनामग्रहणावसरे अन्यनामग्रहणं कुर्वन् सन् यदा वसुमती नामोच्चारणावसरे शकुन्तलानामोच्चारयति तदा चिरं = चिरकालाय व्रीडाविलक्षः = व्रीडया = लज्जया विलक्षः = विस्मयान्वितो भवति—'विलक्षो विस्मयान्वितः' इत्यमरः। गूढस्य स्वाशयस्य शकुन्तलागतस्य प्रकाशनादपत्रपान्वितो भवतीत्याशयः। .चित्तव्याक्षेप-निमित्तको मुखभावभेदो वैलक्ष्यम्। तथा चोक्तम्—

आत्मनः स्खलिते सम्यग्ज्ञातेऽन्यैर्यस्य जायते।
अपत्रपाति महति स विलक्ष इति स्मृतः॥

अयं भावः—अङ्गुलीयकदर्शनात् शकुन्तला परिणयं स्मृतवतः प्राङ्मतिभ्रमात् कृतं तन्निराकरणं विचिन्त्य वाढमनुतप्यमानस्य परित्यक्तसर्वसुखोपभोगस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य दुरवस्थां वर्णयितुं न शक्यते। इति भावः। अत्र पर्यायोक्ति-काव्यलिङ्ग-समुच्चया-लङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च वृत्तम्॥ ५॥

सानुमती—राज्ञो दुष्यन्तस्य तादृशीमवस्थामवधार्य सानुमती सहर्षं स्वगतं विमृशति—प्रियं मे = अत्यन्तं अभीष्टं मम सम्पन्नम्। एतावता दृढं शकुन्तलायामनु-रागवानित्याशयः।


फरियाद सुनाता था, पर राजा का मानसिक धरातल उलझा हुआ था उसे कुछ अच्छा नहीं लगता था। अतः सभा में बैठना, प्रजा को दर्शन देना अच्छा नहीं लगता था। उस समय शकुन्तला राजा के सिर पर नाच रही थी। दिलदिमाग सब कुल शकुन्तलामय हो गया था। रानियों के साथ बातचीत के प्रसंग में उनके नामों को ले लेकर उत्तर देते समय शकुन्तला का नाम ले लेनेपर रानियां अवाक् होकर उसके मुख को देखने लगती थी तब अपनी गलतियों का भान हो जानेपर वह लज्जित हो जाता था और अन्त में कुछ देर के लिए झेंप जाता था। इस प्रकार उस समय उसकी अवस्था प्रमादभरी-सी हो जाती थी।

सानुमती—मेरी प्रिय बातें हुई। अर्थात् शकुन्तला के प्रति उत्कट अनुराग के सूचक ये बातें मुझे बहुत ही प्रिय लग रही हैं।

३०४अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**कञ्चुकी—**अस्मात्प्रभवतो वैमनस्यादुत्सवः प्रत्याख्यातः।
**उभे—**जुज्जइ। [ युज्यते। ]
( नेपथ्ये ) एदु एदु भवं। [ एतु एतु भवान् ]
कञ्चुकी—( कर्णं दत्त्वा ) अये इत एवाभिवर्तते देवः। स्वकर्मानुष्ठीयताम्।
**उभे—**तह। ( इति निष्क्रान्ते ) [ तथा। ]
( ततः प्रविशति पश्चात्तापसदृशवेषो राजा, विदूषकः प्रतीहारी च )
कंचुकी—( राजानमवलोक्य ) अहो सर्वास्ववस्थासु रमणीयत्वमाकृतिविशेषा-
णाम्। एवमुत्सुकोऽपि प्रिय-दर्शनो देवः। तथा हि—


**कञ्चुकी—**स्ववचनक्रमे दासीद्वयमाह—अस्मात् = शकुन्तलाविरहकारणात्—प्रभवतः = प्रबलात् प्रवर्द्धमानात् वैमनस्यात् = मनस्तापात्, विषादात् उत्सवः = वसन्तोत्सवः प्रत्याख्यातः = राज्ञा निराकृतः, निषिद्धः।
उभे—युज्यते = ईदृशे मनस्तापे देवस्य वसन्तोत्सव प्रत्याख्यानं समुचितमित्यर्थः।
( नेपथ्ये = जवनिकामभ्यन्तरे ) एतु एतु भवान् = आगच्छतु आगच्छतु महाराजः।
**कञ्चुकी—**नेपथ्ये राजागमनं सम्भावयन् कर्णं दत्त्वा = श्रुत्वा सज्जीकृत्याह—अये = अहो, देवः = महाराजः इत एव = अस्यां दिशि, अमुमेव वनोद्देशम् अभिवर्तते = आगच्छति स्वकर्म = आत्मकार्यम् उद्यानरक्षाकर्म अनुष्ठीयताम् = क्रियताम् स्वस्वोचित-कार्यं सम्पाद्यताम्।
उभे—तथा = आम्, इति उक्त्वा ततो निष्क्रान्ते = निर्गच्छतः।
( ततः = तत्पश्चात् पश्चात्तापस्य = परितापस्य सदृशः = अनुकूलः वेषः = रूपं यस्य स पश्चात्तापसदृशवेशः = पश्चात्तापानुरूपवेषधारी राजा = नृपतिर्दुष्यन्तः, विदूषकः = माधव्यः, प्रतिहारी = द्वारपालिका च प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते )
कञ्चुकी—राजानमुपस्थितमवलोक्य कञ्चुकी स्वगतं विमृशति—अहो, सर्वासु = सकलासु अवस्थासु सुखदुःखादिशालिषु अवस्थान्तरेष्वपि विशेषतो दुःखावस्थायम्


**कञ्चुकी—**इस प्रकार शकुन्तला के विरह से बढ़ते हुए उद्वेग और दुःख से ही महाराज ने वसन्तोत्सव मनाने की मनाही कर दी है।
**दोनों दासियाँ—**ठीक बात है। ऐसे दुःख तथा उद्वेग के समय में भला वसन्तोत्सव कैसे संभव हो सकता है।
( नेपथ्य में ) महाराज ! इधर से पधारिए, इधर से।
कञ्चुकी—( कान देकर ) महाराज इधर ही आ रहे हैं। तुमलोग अपना-अपना काम करो अर्थात् यहाँ से जल्दी हटो।
**दोनों दासियाँ—**ठीक है ( दोनों रंगमंच से निकल जाती हैं )
( तदनन्तर पश्चात्ताप के योग्य वेष धारण किये हुए राजा, विदूषक तथा प्रतिहारी प्रवेश करते हैं )
कञ्चुकी—( राजा को देखकर ) वाह, सुन्दर आकृति वालों की सभी अवस्थाओं में मनोहरता विद्यमान रहती है। इस तरह उत्कण्ठित होते हुए भी महाराज देखने में सुन्दर प्रतीत हो रहे हैं। जैसा कि—

षष्ठोऽङ्कः ३०५

प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिर्वामप्रकोष्ठार्पितं बिभ्रत्काञ्चनमेकमेव वलयं श्वासोपरक्ताधरः । चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनस्तेजोगुणादात्मनः संस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणोऽपि नालक्ष्यते ॥ ६ ॥

आकृतिविशेषाणाम् = आकृतिविशेषशालिनाम् विशिष्ठाकृतीनाम् महात्मनाम्, सुन्दराणाम् रामणीयकं सुन्दरत्वम् भवति। एवं = इत्थम्, उत्सुकः = विरहोत्कण्ठितोऽपि उद्वेगाकुलः खिन्नोऽपि प्रियदर्शनं: प्रियं = आकर्षकम् दर्शनं = रूपं यस्यासौ प्रियदर्शनः = नयनलोभनीयाकृतिः, मनोहराकृतिः दर्शनीयो देवः = महाराजः। तथाहि-उदाह्रियते-प्रत्यादिष्टेति।

**अन्वयः--**प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिः वामप्रकोष्ठार्पितम् एकमेव काञ्चनं वलयं बिभ्रत् श्वासोपरक्ताधरः चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनः (देवः) क्षीणोऽपि संस्कारोल्लिखितः महामणिरिव आत्मनः तेजो गुणात् न आलक्ष्यते ॥ ६ ॥

पूर्वोक्तमेवार्थमुपपादयति—प्रत्यादिष्टेरिति। प्रत्यादिष्टः = कृशतया निराकृतः **विशेषमण्डनानां-**हार-केयूर-कुण्डलादीनामलङ्काराणां विधिः = धारणविधिर्येन स प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिः = निरस्तविशेषप्रसाधनविधिः, त्यक्तालङ्कारविशेषो वा। राजरूपलक्षणं यथा—

अङ्गान्यभूषितान्येव प्रक्षेपार्थैर्विभूषणैः । येन भूषितवद्भात्ति तद्रूपमिति कथ्यते ॥

**वामप्रकोष्ठार्पितम्-**वामश्चासौ प्रकोष्ठः वामप्रकोष्ठः वामप्रकोष्ठे = सव्यकपूर्रमणिबन्धमध्ये अर्पितं = दत्तम् कार्श्यात् श्लथं एकमेव केवलं काञ्चनं = कनकमयं वलयं = हस्तकटकम् बिभ्रत् = धारयन् **श्वासोपरक्ताधरः—**श्वासेन उपरक्तः अधरो यस्य स श्वासोपरक्ताधरः = उष्णदीर्घश्वासपाटलिताधरोष्ठः चिन्तया = शकुन्तलागतया यज्जागरर्णं रात्रौ अनिद्रा तेन प्रतान्ते = म्लाने नयने = नेत्रे यस्य स चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनः शकुन्तलाविषयकचिन्ताकृतजागरणरक्तलोचनः, देवः = महाराजो दुष्यन्तः क्षीणोऽपि = रात्रिजागरणादिना कृशोऽपि संस्कारोल्लिखितः, संस्कारार्थमुल्लिखितः = उद्घृष्टः = शाणकर्षणकृशः महामणिरिव = मणिराज इव आत्मनः स्वस्य तेजो गुणात् = तेजोबाहुल्यात् नालक्ष्यते = क्षीणो न परिज्ञायते। यथा शाणोल्लिखितो महामणिः पूर्वापेक्षया कृशोऽपि दीप्तिबाहुल्यात् कृश इति न प्रतीयते तथैव महाराजः क्षीणोऽपि स्वतेजो विशेषात् क्षोणो न प्रतीयते।

**अयं भावः—**प्रभावविद्योतितदिगन्तरालस्य महामणेरिव कृशाङ्गयष्टेः महाराजस्य वपुः कार्श्यं तेजोमण्डलाच्छादितं सहसा न केनापि लक्ष्यते। मण्डनविशेषरहितो निशा-


विशिष्ट अलंकारों से अपने को सजाने के विधि का परित्याग किए हुए बाईं कलाई में पहने जाने वाले एक ही सुवर्णनिर्मित कंकण को धारण किए हुए उच्छ्वासों से अधिक लाल पड़ गये ओठ चिन्ता के कारण रातभर जागते रहने से अत्यन्त लाल नेत्रोंवाले महाराज शाण पर खरादे गये बहुमूल्य रत्न की तरह कृश होने पर भी अपने तेज की महत्ता से दुर्बल नहीं दिखलाई पड़ रहे हैं ॥ ६ ॥


**पाठा०—**१. ॰र्वामप्रकोष्ठे श्लथं ।
२. ॰प्रताम्रनयनस्तेजोगुणैरात्मनः ।
२० शाकु०

३०६अभिज्ञानशाकुन्तलम्

सानुमती—( राजानं दृष्ट्वा ) ठाणे खु पच्चादेसविमाणिदा वि इमस्स किदे सउंदला किलम्मदि त्ति । [ स्थाने खलु प्रत्यादेशविमानिताप्यस्य कृते शकुन्तला क्लाम्यतीति । ]

राजा—( ध्यानमन्दं परिक्रम्य )

प्रथमं सारङ्गाक्ष्या प्रियया प्रतिबोध्यमानमपि सुप्तम् ।
अनुशयदुःखायेदं हतहृदयं सम्प्रति विबुद्धम् ॥ ७ ॥


जागरणकृशोऽपि देवः पूर्वापेक्षयाऽस्माकं प्रियदर्शन एवं प्रतिभातीति तात्पर्यम् । अत्रो-पमा स्वभावोक्ति-परिकरालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं वृत्तं च ॥ ६ ॥

**सानुमती—**प्रच्छन्नविग्रहा दुष्यन्तं पश्यन्ती सानुमती तदाकृते लोकोत्तरत्व-मवेक्ष्य तं श्लाघते—प्रत्यादेशविमानितापि = प्रत्याख्यानेनापमानितापि शकुन्तला अस्य = राजर्षेः दुष्यन्तस्य कृते, -दुष्यन्तार्थं क्लाम्यति = विषादमनुभवति तप्यंत इति स्थाने खलु = अतिसुन्दरत्वात्, अस्यापि तद्विरहे विधुरत्वाच्च युक्ततरमेवेतदिति भावः। 'युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने' इत्यमरः ।

राजा—( ध्यानमन्दं = ध्यानेन मन्दं ध्यानमन्दम्, शकुन्तला चिन्तया मन्दं मन्दम्, शनैः शनैः परिक्रम्य = किञ्चिच्चलित्वा ) प्रतिबुद्धप्रियावृत्तान्तो राजा दुष्यन्तः तन्निरा-करणपश्चात्तापेन तप्यमानः निजहृदयमधिक्षिपति—प्रथममिति ।

अन्वयः—प्रथमं सारङ्गाक्ष्या प्रियया प्रतिबोध्यमानमपि सुप्तमिदं हतहृदयं—सम्प्रति अनुशयदुःखाय विबुद्धम् ॥ ७ ॥

अङ्गुलीयकदर्शनेन व्यपगतशापप्रभावः प्रबुद्धशकुन्तलावृत्तान्तो राजा तदानीं स्वं हृदयमधिक्षिपति—प्रथममिति । सारङ्गस्य ईक्षणे इवेक्षणे यस्याः सा तया सारङ्गेक्ष्या


सानुमती—( राजा को देखकर ) तिरस्कार के द्वारा अपमानित की गई भी शकुन्तला जो इस राजा के लिए दुःखित रहती है, वह उचित ही है ।

**विशेष—**विशेष मण्डनों का तात्पर्य उन प्रसाधनों से है, जिन्हें मंगल के लिए धारण करना आवश्यक नहीं है । राजा के लिए बाँयी कलाई में कंगन पहनना अनिवार्य है । अतः उसे पहन कर अन्य आभूषणों का परित्याग कर दिया है । विशेष मण्डन के बिना भी जिसको शोभा नहीं घटती वह गुण रूप कहलाता है—

अङ्गान्यभूषितान्येव प्रक्षेपार्थैर्विभूषणैः । येन भूषितवद्भान्ति तद्रूपमिह कथ्यते ॥

विरही होने पर साँसें गर्म हो जाता हैं जिससे निचले होठ की ललाई कम हो जाती है, फिर भी उसमे शोभा कम नही होती । जागने से आँखे थक जाती हैं जिससे किनारे में वह लाल हो जाती हैं उससे भी शोभा बढ़ जाती है ।

हीरा आदि रत्न सान पर घिस जाने पर छोटे हो जाते हैं, पर उनकी सुन्दरता तथा मूल्यवत्ता बढ़ जाती है, क्षीणता छिप जाती है । अतः राजा के क्षीण होनेपर भी उनकी सुन्दरता बढ़ गई है । शरीर से निकले हुए तेज के कारण शारीरिक दुर्बलता प्रतीत नहीं होती ।

यहाँ चिन्ता, जागरण, क्षीण तथा प्रत्यादिष्ट आदि शब्दों से काम की दशाएँ सूचित होती हैं । माधुर्यगुण के कारण आकर्षण रहता है—'तन्माधुर्यं यत्र गात्रदृष्ट्यादेः स्पृहणीयता ।'

राजा—( ध्यान में मग्न शनैः शनैः चारों ओर घूमकर ) पहले मृगलोचनी प्रिया के द्वारा जगाया जाता हुआ भी सुप्त यह अभागा हृदय अब पश्चात्ताप के दुःख के लिए जागा है ॥ ७ ॥

**विशेष—**पहले बहुत कहने पर भी महर्षि दुर्वासा के शाप के वशीभूत राजा दुष्यन्त ने

षष्ठोऽङ्कः । ३०७

सानुमती— णं ईदिसाणि तवस्सिणीए भाअहेआणि । [ नन्वीदृशानि तपस्विन्या भागधेयानि । ]

विदूषकः—( अपवार्य ) लंघिदो एसो भूओ वि 'सउंदलावाहिणा । ण आणे कहं चिकिच्छिदव्वो भविस्सदि त्ति । [ लङ्घित एष भूयोऽपि शकुन्तलाव्याधिना । न जाने कथं चिकित्सितव्यो भविष्यतीति । ]

कञ्चुकी—( उपगम्य ) जयतु जयतु देवः । महाराज ! प्रत्यवेक्षिताः प्रमदवन-भूमयः । यथाकाममध्यास्तां विनोदस्थानानि महाराजः ।


मृगलोचनया अत्यन्तहृद्यया प्रियया = शकुन्तलया प्रतिबोध्यमानमपि = बहुशो ज्ञाप्य-मानमपि प्रथमं सुप्तमिव = मोहमुपगतमिव, जडमिव, इदं = मदीयं हतहृदयं = दग्धहृदयम् अस्पृष्टसुखगन्धं दुष्टहृदयम् सम्प्रति = अधुना प्रियायामसुलभदर्शनायामपि प्रियावियोगे जाते तु अनुशयादुःखाय = पश्चात्तापमनुभवितुं मह्यं क्लेशदातुमेव विबुद्धं = जागरित इव ।

अयं भावः— हे हृदयहतक ! यदा मुनिकुमारकाभ्यां तापस्या च सह मे प्राण-प्रिया शकुन्तला स्वयमुपस्थिताऽऽसीत् तदा मोहान्धेन त्वया तां मिथ्यावादिनीं निश्चित्य प्रत्यादेशपारुष्यं निराकरणं कृतम् प्रदर्शितम् । तदानीं त्वया सुप्तं संप्रति केवलं मह्यं दुःखमेव दातुं जागर्षीति भावः । अत्र विभावना-विशेषोक्ति-अनुप्रासोपमा अलङ्कारा, आर्या वृत्तञ्च ।। ७ ।।

सानुमती— राजोक्तिमाकर्ण्य सानुमती स्वगतं विचारयति—ननु = निश्चयेन ईदृशानि = अलौकिकानि तपस्विन्याः = वराकायाः, अनुकम्पार्हायाः, शकुन्तलायाः भागधेयानि = भाग्यानि 'तपस्वी चानुकम्पार्हः' इत्यमरः । तस्याः भाग्यविपर्ययादेवांस्य राज्ञः स्मृतिभ्रंशः तदानीं जात इत्याशयः ।

विदूषकः— शकुन्तलाविषयेऽनुतप्यमानं राजानं दृष्ट्वा माधव्यो ब्रवीति—एषः = अयं दुष्यन्तः पुनः = भूयः अपि शाकुन्तलव्याधिना = शाकुन्तला एव व्याधिः उद्वेजकत्वात् स्मृतिभ्रंशकत्वाच्च रोगः तेन लङ्घितः = आक्रान्तः ग्रस्तः कथं = केन प्रकारेण चिकित्सि-तव्यः = उपचारणीय, प्रतिकार्यः, साध्यरोगः नीरोगः भविष्यति इति न जाने शकुन्तलाया अलभ्यत्वात् ।

कञ्चुकी—उपसृत्य = समीपमागत्य जयतु जयतु देवः = सर्वोत्कर्षेण वर्ततां महाराजः हे महाराज ! प्रत्यवेक्षिताः = सम्यगवलोकिताः संशोधिताः प्रमदवनस्य भूमयः = अन्तः-


शकुन्तला की एक भी बात न मानी, उसे वापस कर दिया। किन्तु अंगूठी देखकर स्मरण होने पर मोह भंग हो जाने से अब दुष्यन्त का कलेजा शकुन्तला के निमित्त तड़प रहा है। याद आने से अपने किये हुए अपकर्म पर पछतावा होता है।

सानुमती— सचमुच बेचारी शकुन्तला का भाग्य ही ऐसा है।

विदूषक—( हाथ की आँड़ में मुँह करके ) यह पुनः शकुन्तला के ज्वर से आक्रान्त हो गये, न जाने अब इनकी दवा कैसे होगी।

कञ्चुकी—( पास में जाकर ) महाराज विजयी बनें, विजयी बनें, महाराज ! प्रमदवन की भूमियाँ सावधानी से देख ली गयी हैं। अब महाराज अपनी इच्छा के अनुसार आमोद-प्रमोद के स्थानों पर चल सकते हैं।

३०८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—वेत्रवति ! मद्वचनादमात्यमार्यपिशुनं ब्रूहि । $^१$चिरप्रबोधनान्न संभावित- मस्माभिरद्य धर्मासनमध्यासितुम् । यत्प्रत्यवेक्षितं पौरकार्यमार्येण तत्पत्रमारोप्य $^३$दीयतामिति । प्रतिहारी—जं देवो आणवेदि । [ यद्देव आज्ञापयति । ] ( इति निष्क्रान्ता । ) राजा—$^४$वातायन त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं कुरु ।


पुरविहारारामभूमयः ते ते प्रदेशाः तदेव ‘प्रमदवनमन्तःपुरोचितम्’ इत्यमरः । देवः = महाराजः यथाकामं—यथेच्छम् विनोदस्थानानि = क्रीडास्थलीः अध्यास्ताम् = अधि- तिष्ठतु । ‘विज्ञेयं प्रमदवनं नृपस्तु यस्मिन् शुद्धान्तैः सह रमते पुरोपकण्ठम्’ इति हला- युधः । कारयेद वनशोधनमादौ ।

राजा—नृपः कथयति—वेत्रवति ! = द्वारपालिके ! मम वचनात् = मद्वाक्यात् अमात्यं = मन्त्रिणम् आर्यपिशुनं पिशुनाख्यं महामन्त्रिणं ब्रूहि = कथय चिरप्रबोधात् = चिरेण जागरणात् धर्मासनं = सिंहासनं विचारासनम्, अध्यासितुं = अधिष्ठातुं न सम्भावित- मस्माभिः = न सम्भाव्यतेऽलङ्कर्तुमस्माभिः यत् = यत्तु पौराणां नागरिकाणां कार्यं आर्येण भवता प्रत्यवेक्षितं = दृष्टम् तत् सर्वं कार्यं, पत्रमारोप्य = पत्रारूढं कृत्वा पत्रे लिखित्वा दीयताम् = प्रेष्यताम् ।

प्रतिहारी—यद्देवः = यथा महाराजः आज्ञापयति तथा क्रियते । इति = एवम् उक्त्वा ततः निष्क्रान्ता = रङ्गाद्विर्गता ।

राजा—नृपो वदति—वातायन ! त्वमपि स्वं = स्वकीयं नियोगं = कृत्यम्, कार्यम्, अशून्यं = पूर्णं कुरु = विधेहि ।


विशेष— प्राचीनकाल में भी आज के ही समान जब राजा किसी स्थान पर पधारने की अभिलाषा करते थे तो पहले सावधानी से उस स्थान की निगरानी कर ली जाती थी। इस पूर्व निरीक्षण के कारण किसी प्रकार शत्रुओं को अवसर न मिल पाता था।

प्रमदवन— यह उद्यान रनिवास के पास ही हुआ करता था। इसमें सर्वसाधारण को जाने की अनुमति न थी। केवल अन्तःपुर की सुन्दरियाँ इसमें विहार किया करती थीं। राजा भी जब कभी भी इसमें आकर आनन्द लेता रहता था। यह सर्वथा सुरक्षित स्थान था।

राजा— हे द्वारपालिके ! मेरी तरफ से अमात्य पिशुन से कहो—अर्थात् यह मेरा सन्देश कहना कि रात में देरतक जागते रहने के कारण आज धर्मासन पर बैठना मेरे लिए संभव नहीं है। आपने जो पुरवासियों का कार्य देख लिया हो, उसे पत्र पर चढ़ाकर मेरे पास भेज दें।

विशेष— राजा की अनुपस्थिति में मन्त्री राजकार्य देखते थे और उसकी रिपोर्ट सूचनार्थ राजा के पास भेज देते थे, पर देखने के पहले राजा की आज्ञा आवश्यक थी। रात में देर तक जागते रहने के कारण कोई भी दिमागी कार्य करना संभव नहीं होता। अतः राजा ने यह सन्देश भेजा था। मन्त्री प्रजाजनों के विवाद को सुनकर लिखता था और उस पर राजा की सहायता से निर्णय देता था। कभी-कभी राजा अकेले भी यह निर्णय-कार्य करता था।

प्रतिहारी—महाराज की जैसी आज्ञा ( ऐसा कहकर बाहर जाता है ) राजा—वातायन ! तुम भी जाकर अपना कार्य करो ।


पाठ०—१. 'दमात्यपिशुनं । २. अद्य चिरप्रबोधनान्न । ३. प्रस्थाप्यतामिति । ४. पार्वतायनू ।

षष्ठोऽङ्कः

३०९

कञ्चुकी— ^१यदाज्ञापयति देवः ! ( इति निष्क्रान्तः ) ।
**विदूषकः—**किदं भवदा णिम्मच्छिअं । संपदं सिसिरातवच्छेद रमणीए इमस्सिं पमदवणुद्देसे अत्ताणं रमइस्ससि । [ कृतं भवता निर्मक्षिकम् । सांप्रतं शिशिरातपच्छेद-रमणीयेऽस्मिन्प्रमदवनोद्देश आत्मानं रमयिष्यति । ]
**राजा—**वयस्य ! रन्ध्रोपनिपातिनोऽनर्था इति यदुच्यते ^२तदव्यभिचारि वचः । कुतः ?

मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना मम च मुक्तमिदं तमसा मनः ।
मनसिजेन सखे प्रहरिष्यता धनुषि चूतशरश्च निवेशितः ॥ ८ ॥

**कञ्चुकी—**देवः = महाराजः यत् आज्ञापयति = आदिशति तथा क्रियते इति = एव-मुक्त्वा निष्क्रान्तः = रङ्गमञ्चाद्बहिर्गतः ।
**विदूषकः—**प्रतिहारिकञ्चुकिनोर्निष्क्रमणे विदूषको वदति—भवता = त्वया निर्मक्षिकं = मक्षिकाणामभावो, निर्जनम् एकान्तः, इतरे जना भवता अपसारिताः सम्प्रति = इदानीम् अस्मिन् शिशिरातपच्छेदरमणीये—शिशिरः शीतः आतपः = ग्रीष्म इति शिशिरातपौ तयोः छेदाः = अन्तरालमिति शिशिरातपच्छेदः तस्मिन् रमणीये = पुष्प-पल्लवोद्गममनोहरे प्रमदवनोद्देशे = आनन्दोद्यानस्थले रमयिष्यसि = विनोदयिष्यसि, पुष्पाणि पल्लवानि च वीक्ष्य सुखितो भविष्यसीति भावः ।
**राजा—**नृपो वसन्तस्याविर्भवेन प्रबुद्धमदनतापो वदति—रन्ध्रोपनिपातिनः रन्ध्रे = छिद्रे उपनिपतन्ति तच्छीला रन्ध्रोपनिपातिनः = छिद्रोपसर्पिणः अनर्थाः = उप-द्रवा इति = इदं यत् उच्यते = कथ्यते वचः = वचनम् अव्यभिचारि = सत्यमेव, छिद्रेष्वनर्था बहुली भवन्ति । इति नीतिः । कुतः = यतः ।
अन्वयः— (सखे ! पश्य ) मुनिसुता प्रणयस्मृतिरोधिना तमसा मम इदं मनः मुक्तं च प्रहरिष्यता मनसिजेन धनुषि चूतशरः निवेशितश्च ॥ ८ ॥
'छिद्रेष्वनर्था बहुली भवन्ती'ति स्ववृत्तान्तेन सत्यतां समर्थयन् राजा प्राह—मुनिसुतेति । हे सखे माधव्‍य ! पश्य मुनिसुतायां = शकुन्तलायां यः प्रणयः = अभिलाषः तस्य या स्मृतिः स्मरणं तां रुणद्धि तच्छीलं तेन मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना = शकुन्तलास्नेह-


**कञ्चुकी—**महाराज की जैसी आज्ञा। ( यह कहकर बाहर निकल जाता है )
**विदूषक—**आपने इस समय पूर्ण एकान्त कर दिया । अब शीत-ठण्ड एवं गर्मी के अभाव के कारण इस मनोहर प्रमदवन में अपने को रमाइए ।
**राजा—**मित्र ! 'क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णम्, छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति' 'रन्ध्रोपनिपातितो-ऽनर्थाः' अर्थात् विपत्तियाँ विपत्तियों में आती हैं। यह जो कहावत है वह सर्वथा सत्य है । क्योंकि—
मुनि की पुत्री शकुन्तला के प्रति प्रणय की याद के अवरोधक = बाधक मोह ने = अज्ञान ने मेरे मन को अब छोड़ दिया है तथा प्रहार करने वाले कामदेव ने अपने धनुष पर आम्रमञ्जरी रूप बाण को भी चढ़ा लिया है ॥ ८ ॥
**विशेष—**राजा ने दरबार में अपने पास आने पर अपनी परिणीता पत्नी के रूप में न मान कर मुनि की कन्या-मात्र माना था। उस तरफ सङ्केत के लिए यहाँ मुनिसुता पद है। स्मरण आने और कामदेव के बाण चढ़ाने की घटनाएँ एक साथ हुई है यह बताने के लिए दोप प्रयुक्त है।


पाठा०—१. तथा । २. तदव्यभिचारि । पश्य-।

३१० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**विदूषकः—**चिट्ठ दाव। इमिण दंडकट्ठेण कंदप्पवाहिं णासइस्सं। [ तिष्ठ तावत्। अनेन दण्डकाष्ठेन कन्दर्पव्याधिं नाशयिष्यामि। ] ( इति दण्डकाष्ठमुद्यम्य चूताङ्कुरं पातयितुमिच्छति )।

राजा— ( सस्मितम् ) भवतु दृष्टं ब्रह्मवर्चसम्। सखे ! क्वोपविष्टः प्रियायाः किंचिदनुकारिणीषु लतासु दृष्टिं विलोभयामि।


स्मृतिविलोपिना तमसा = अज्ञानेन यदैव ममेदं मनः चित्तं मुक्तं त्यक्तम् च पुनः तदैव प्रहरिष्यता = प्रहर्तुमुद्यतेन मनसिजेन = कामेन धनुषि = स्वकार्मुके चूतशरः = आम्रमञ्जरी पञ्चाभ्यधिकः बाणः निवेशितः = नियोजितश्च, मम प्रियावियोगानुस्मरणं वसन्तकालश्च सममेव प्रादुरभूत्।

अयम्भावः — सखे माधव्य ! यावदहं शकुन्तला विवादवृत्तान्तं नास्मार्षं तावत् सुखित एवासम्। परमङ्गुलीयकदर्शनानन्तरं तत्प्रतिरोधेन मोहेन मुक्तं मामकीनं मनः तां स्मारं स्मारं समुत्कण्ठते। अपि च अकारणवैरिणा कन्दर्पेण स्वकीयपञ्चबाणाभ्यधिकः षष्ठ आम्रमञ्जरी रूपात्मको बाणः संयोजित अतः वसन्ताविर्भावात् प्रबुद्धमदनसन्तापोऽहं, पूर्वापेक्षया सविशेषं क्लेशमनुभवामि अत्राप्रस्तुतप्रशंसा-समुच्चय-काव्यलिङ्गालङ्काराः, द्रुतविलम्बितं वृत्तं च ॥ ९ ॥

विदूषकः—अथ माधव्यो प्रौढिमालम्ब्याह—तिष्ठ तावत् = सन्तापं मा कृथाः दण्ड-काष्ठेन = अनेन लगुडेन कन्दर्पं एव = काम एव व्याधिः रोगः यस्मात् तं कन्दर्पव्याधि = कामपीडाम्, आम्रमञ्जरीमेव नाशयिष्यामि = पातयिष्यामि ( इति = एवमुक्त्वा, ततः दण्डकाष्ठं = लगुडम् उद्यम्य = उत्थाप्य चूताङ्कुरं = आम्रपल्लवम् पातयितुमिच्छति = कामयते।

राजा—( सस्मितं = ईषद्वहास्ययुक्तम् ) भवतु = अस्तु कन्दर्पव्याधिनाशनकथया दृष्टं = अवलोकितम्, ब्रह्मवर्चसं = ब्राह्मं तेजः सर्वानर्थपरिहारसामर्थ्यं तवास्त्येवेति भावः। सन्तापशान्त्युपायं पृच्छति—सखे = मित्र ! क्व = कुत्र उपविष्टः = स्थितः सन् प्रियायाः = दयितायाः शकुन्तलाया किञ्चित् = ईषत् अनुकारिणीषु = सादृश्यशालिनीषु लतासु = वल्लरीषु दृष्टिः = लोचनं चक्षुःविलोभयामि = नन्दयामि विरहिणां हि प्रियजनसदृश्यानु-भवादयो विनोदा भवन्ति।


वियोग तथा वसन्त दोनों त्रिपत्तियाँ हैं—वियोग विपत्ति के रहते वसन्तविपत्ति आ पहुँची। यहाँ शकुन्तला आलम्बन विभाव और वसन्त उद्दीपन विभाव हैं। अंगूठी देखते ही दुष्यन्त का मोह दूर हो गया। उसे शकुन्तला के साथ की गई एक-एक बातें याद आने लगीं। अतः उसका मन वियोगाग्नि में झुलसने लगा। इसी समय वसन्त ऋतु का आगमन हो आया। आम्रमञ्जरी लोगों के मन को उत्कण्ठित करने लगी। यही है काम का दुष्यन्त के ऊपर धनुष चढ़ाना।

**विदूषक—**जरा ठहरिए, इस दण्डे से काम के बाण = आम्रमञ्जरी को विनष्ट कर देता हूँ ( ऐसा कहकर डण्डे से आम्रमञ्जरी को गिरा देना चाहता है )

राजा—( मुस्कराकर ) जाने दो, बस करो, देख लिया आपका ब्रह्मतेज। मित्र ! कहाँ बैठकर प्रिया का कुछ अनुकरण करनेवाली लताओं पर आँख को लगाकर आनन्दित करूँ ?

षष्ठोऽङ्कः ३११

विदूषकः—णं आसण्णपरिआरिआ चदुरिआ भवदा संदिट्ठा। माहवीमंडवे इमं वेलं अदिवाहिस्सं। तहि मे चित्तफलगदं सहत्थलिहिदं तत्तहोदीए सउंदलाये पडिकिदिं आणेहि त्ति। [ नन्वासन्नपरिचारिका चतुरिका भवता संदिष्टा। माधवी-मण्डप इमां वेलामतिवाहयिष्ये। तत्र मे चित्रफलकगतां स्वहस्तलिखितां तत्रभवत्याः शकुन्तलायाः प्रतिकृतिमानयेति। ]

राजा—ईदृशं हृदयविनोदस्थानम्। तत्तमेव मार्गमादेशय।

विदूषकः—इदो इदो भवं। [ इत इतो भवान्। ] ( उभो परिक्रामतः। सानुमत्यनुगच्छति। )

विदूषकः—एसो मणिसिलापट्टअसणाहो माहवीमंडवो उवहाररमणिज्जदाए णिस्संसअं साअदेण विअ णो पडिच्छदि। ता पविसिअ णिसोददु भवं। [ एष


विदूषकः—ननु = विस्मृतं किम् ? आसन्नपरिचारिका— आसन्ना = अन्तपुरकार्येष्वभ्यन्तरा परिचारिका = चेटी चतुरिका = चतुरिकानाम्नी भवता = त्वया सन्दिष्टा = आज्ञप्ता माधवीलतामण्डपे = वासन्तीलतामण्डपे इमां वेलां = मध्याह्नसमयं अतिवाहयिष्यामि = गमयिष्ये, नेष्यामि। तत्र = तस्मिन् स्थाने मे = मह्यम्, चित्रफलकगतां = चित्रलेखनपटे वर्तमानां स्वहस्तलिखितां = निजकरकमलाङ्किताम् तत्रभवत्या = पूज्यायाः शकुन्तलाया प्रतिकृतिं = चित्रम् आनयेति चतुरिकां भवता आदिष्टा, अतः तत्रैव भवता गन्तव्यमितिभावः। मातृगुप्ताचार्यैरुक्तं परिचारिकलक्षणं यथा—

संवाहने च गान्धे च तथा चैव प्रसाधने । तथाभरणसंयोगमाल्यसंग्रथनेषु च ॥ विज्ञेया नामतः सा तु नृपतेः परिचारिकाः ।

राजा—ईदृशं = एतादृशं रमणीयं सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनोभयसम्पादकं हृदयविनोदस्थानम् = मनोविनोददायकं प्रदेशं मम भविष्यतीति भावः तत्तदा तमेव मार्गं = तमेव पन्थानम् ( यो माधवीलतामण्डपं याति ) आदेशय = वद।

विदूषकः—इत इतो भवान् = अनेन पथा, भवान् = त्वं आगच्छतु। ( उभो = द्वौ अपि परिक्रामतः = मण्डलाकृतिं गच्छतः। सानुमती = अप्सरा, अनुगच्छति = अनुसरति ) ।

विदूषकः—एषः = अयं मणेः = रत्नस्य शिलायाः = प्रस्तरस्य पट्टकेन = खण्डकेन सनाथः युक्त इति मणिशिलापट्टकसनाथः = मणिशिलाफलकशोभितः उपहारेण = पुष्पोपायनेन रमणीयतया = कमनीयतया इति पुष्पोपायनरमणीयता = पुष्पाद्युपहाररमणीयतया


विदूषक—अरे, भूल गये समीपवर्तिनी सेविका चतुरिका को आपने आदेश दिया है कि माधवी लता के मण्डप में इस बेला को बिताऊँगा। वहीं मेरे द्वारा अपने हाथ से चित्रपट पर अङ्कित आदरणीया शकुन्तला का चित्र लाओ।

राजा—मन बहलाने की ऐसी जगह है तो उसी का मार्ग बताओ।

विदूषक—महाराज ! आप इधर आवें, इधर से आवें। (दोनों घूमते हैं। सानुमती प्रच्छन्नरूप से उनके पीछे-पीछे जाती है)

विदूषक—यह मणिमय शिलापट्ट से अलंकृत माधवीलता का मण्डप फूलों के उपहार से

३१२अभिज्ञानशाकुन्तलम्

मणिशिलापट्टकसनाथो माधवीमण्डप उपहाररमणीयतया निःसंशयं स्वागतेनेव नौ प्रतीच्छति। तत्प्रविश्य निषीदतु भवान्। ] (उभौ प्रवेशं कृत्वोपविष्टौ।)

सानुमती—लतासंसिसदा देखिस्सं दाव सहीए पडिकिर्दि। तदो से भत्तुणो बहुमुहं अणुराअं णिवेदइस्सं। [ लतासंश्रिता द्रक्ष्यामि तावत्सख्याः प्रतिकृतिम्। ततोऽस्या भर्तुर्बहुमुखमनुरागं निवेदयिष्यामि। (इति तथा कृत्वा स्थिता।)

राजा—सखे, सर्वमिदानीं स्मरामि शकुन्तलायाः प्रथमवृत्तान्तम्। कथितवानस्मि भवते च। स भवान् ^२प्रत्यादेशवेलायां^३मत्समीपगतो नासीत्। पूर्वमपि न त्वया कदाचित्संकीर्तितं तत्रभवत्या नाम। कच्चिदहमिव विस्मृतवानसि त्वम्?

निसर्गमारुतेन = सहजेन मन्दमन्दमारुतेन च निःसंशयं = ध्रुवं स्वागतेन इव = शुभागमनमसौ समुच्चरन्निव प्रतीच्छति = सत्कारमाचरन् त्वां = भवन्तं नौ = आवां वा प्रतीच्छति = प्रत्युद्गमनेन सम्भावयतीव। तत् = तस्मात् प्रविश्य = अन्तर्गत्वा भवान् = त्वं निषीदतु = उपविशतु। ( उभौ = द्वावपि प्रवेशं कृत्वा = अन्तः प्रविश्य उपविष्टौ = निषण्णौ)।

सानुमती—लतां = वल्लरीं संश्रिता = आश्रिताऽपि लताश्रिता, लतालीना भूत्वा तावत् सख्याः = आल्याः शकुन्तलायाः प्रतिकृतिं = चित्रम् द्रक्ष्यामि = विलोकयिष्यामि ततः = तदनन्तरम् सख्याः = शकुन्तलायाः भर्तुः = पत्युः बहुमुखं = बहूनि मुखानि यस्य तत् बहुमुखं = अनेकप्रकारकम् अनुरागं = प्रेमाणं निवेदयिष्यामि = वदिष्यामि (इति = एवं विचार्य ततो वा तथा = पूर्वोक्तप्रकारेण कृत्वा = विधाय लतामाश्रित्य स्थिता = स्थिरीभूता)।

राजा—तत्रा मनोविनोदायोपविष्टो राजा शकुन्तलावृत्तान्तं स्मरन्नाह—सखे = मित्र माढव्य! इदानीं = साम्प्रतं शकुन्तलायाः = मुनिदुहितुः प्रथमवृत्तान्तं = आश्रमे परिचयादिकं प्रारम्भिकप्रेमवृत्तम्, स्मरामि = स्मृतिपथमानयामि। भवते = तुभ्यमपि मित्राय च कथितवानस्मि। स भवान् = कथनेन ज्ञातवृत्तान्तः त्वं प्रत्यादेशवेलायां = निराकृत्यवसरे मत्समीपं गतः मम समीपे न आसीत् मया हंसपदिका समीपे प्रेषित आसीत्। पूर्वमपि = प्रागपि त्वया = मित्रेण कदाचित् = कदापि तत्रभवत्याः = मान्यायाः शकुन्तलाया नाम नामधेयादिकं न संकीर्तितम् = नहि वर्णितम्। क्वचित् = किम् अहमिव = यथा अहं तथैव त्वमपि विस्मृतवानसि? यदि भवान् प्रत्यादेशवेलायां मत्समीपेऽभविष्यत् तर्हि मामवश्यं प्रबोधयिष्यत्। ततः प्रत्यादेशोऽपि नाभविष्यत्। इति भावः।


मनोहर होने के कारण मानो स्वागत करता हुआ हमलोगों को बुला रहा है तो इसमें प्रवेश कर आप बैठें (दोनों प्रवेश करके बैठ गये)

सानुमती—सम्प्रति लता में तिरोहित होकर सखी शकुन्तला के चित्र को देखूँगी, पुनः उसके पति के अनेक प्रकार से प्रगट हुए अनुराग को उसे बतलाऊँगी। (ऐसा कहकर लता में तिरोहित होकर खड़ी होती है)

राजा—मित्र! अब शकुन्तला के विषय की समूची पहली घटनाएँ याद हो रहीं हैं और आप से तो उसी समय कहा भी था। उसके परित्याग के समय आप मेरे पास नहीं थे, किन्तु इसके पहले भी कभी आपने उन आदरणीया शकुन्तला का नाम नहीं लिया। शायद हमारी तरह आप भी भूल गये थे?


पाठा०—१. प्रथमदर्शनम्। २. प्रत्याख्यानकाले। ३. मत्समीपगत एव नासीत्।

षष्ठोऽङ्कः ३१३

**विदूषकः—**ण विसुमरामि । किं तु सव्वं कहिअ अवसाणे उण तुए परिहास-विअप्पओ एसो ण भूतत्थो त्ति आचक्खिदं । मए वि मट्टिपिण्डबुद्धिणा तह एव्व गहीदं । अहवा भविदव्वदा खु बलवदी । [ न विस्मरामि । किंतु सर्वं कथयित्वाऽवसाने पुनस्त्वया परिहासविजल्प एष न भूतार्थ इत्याख्यातम् । मयापि मृत्पिण्डबुद्धिना तथैव गृहीतम् । अथवा भवितव्यता खलु बलवती । ]

**सानुमती—**एव्वं एदं । [ एवमेवैतत् । ]

राजा—( ध्यात्वा ) सखे ^१त्रायस्व माम् ।

**विदूषकः—**भोः किं एदं ? अणुववण्णं खु ईदिसं तुइ । कदा वि सप्पुरिसा सोअवत्तव्वा ण होंति । णं पवादे वि णिवकंपा गिरीओ। [ भोः किमेतत् ? अनुपपन्नं खल्वीदृशं त्वयि । कदापि सत्पुरुषाः शोकवक्तव्या न भवन्ति । ननु प्रवातेऽपि निष्कम्पा गिरयः । ]


**विदूषकः—**न विस्मरामि, किन्तु सर्वं = सकलं कथयित्वा अवसाने वाक्यशेषे, अन्ते पुनः त्वया परिहासविजल्पितं एषः न भूतार्थं इत्याख्यातम् = परिहासविजल्पितं सखे ! परमार्थेन न गृह्यतां वचः—इत्यादिनोक्तम् । मृत्पिण्डबुद्धिना = मृत्पिण्डमिव बुद्धिर्यस्य स तेन मृत्पिण्डबुद्धिना = मृत्पिण्डमतिना मयापि जडबुद्धित्वात् = कपटानभिज्ञेन यथोक्तग्राहिणा ब्राह्मणेन तथैव = तद्रूपमेव, सत्यमेव, गृहीतं = स्वीकृतम्, ज्ञातम् । अथवा = यद्वा किमनया पर्यालोचनया भवितव्यता = भावानामवश्यं भाविता बलवती = प्रबला खलु भवति । अतोऽत्र भवितव्यतैव हेतुरित्यर्थः ।

**सानुमती—**एवं = सत्यमेव एतत् पूर्वोक्तं भवितव्यता निबन्धनमेवेति भावः ।

**राजा—**शकुन्तलां चिन्तयन् कामसन्तापमसहमानो माधव्यमाह—सखे = मित्र ! मां त्रायस्व = रक्ष-भवानेव दुःखपथस्य मे शरणमित्यर्थः ।

**विदूषकः—**राजानमाश्वासयन् माधव्यो ब्रूते—भोः = अहो । किम् = अनौचित्यमेतत् पूर्वोक्ता प्रलापावस्था अनुपपन्नं = अयुक्तम् खलु त्वयि = भवति धैर्यादिगुणशालिनि राजनि ईदृशं = एतत् प्रकारकम् । कदापि = कस्मिन्नपि काले सत्पुरुषाः = श्रेष्ठा जनाः शोकेन वक्तव्या शोकवक्तव्या = परोपदेशयोग्याः निन्द्याः न भवन्ति = न जायन्ते । ननु = निश्चयेन प्रवाते = अतिवाते झंझावातेऽपि अपि गिरयः = पर्वताः निष्कम्पाः = अचलाः एव तिष्ठन्ति । अतो विरहदशायामपि त्वं निश्चलो भवेतिभावः ।


**विदूषक—**मैं भूला नही हूँ, किन्तु सब कुछ कहकर अन्त में पुनः आपने कहा था कि ये सब बातें हंसी की हैं, सत्य नहीं हैं। अत्यन्त मोटी बुद्धिवाले मैंने भी वैसा ही समझ लिया था। अथवा यों कहिए कि होनी अवश्य होकर ही रहती है। अतः जो होना था, वह हो गया।

**सानुमती—**यह ऐसा ही है।

राजा—( ध्यानकर ) मित्र ! मुझे बचाओ।

**विदूषक—**अभी यह क्या ? तुम्हारे विषय में यह सब निश्चय ही अनुचित है। सत्पात्र कभी कभी भी शोकसन्तप्त नहीं होते। पर्वत भी आंधी में निश्चय ही अडिग रहते हैं ?


**पाठा०—**१. परित्रायस्व ।

३१४ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—वयस्य निराकरणविकलवायाः प्रियायाः समवस्थामनुस्मृत्य बलवदशरर्णोऽस्मि। सा हि—

इतः ^१प्रत्यादेशात् स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता
मुहुस्तिष्ठेत्युच्चैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे।
पुनर्द्दृष्टि बाष्पप्रसरकलुषामर्पितवती
मयि क्रूरे यत्तत्सविषमिव शल्यं दहति माम् ॥ ९ ॥

राजा—नृपो दुष्यन्तः माधव्यं स्वस्य शोकस्य प्राबल्यमाह—वयस्य != हे मित्र ! निराकरणेन विक्लवा निराकरणविकलवास्तस्या निराकरणविकलवायाः= प्रत्याख्यानव्याकुलायाः प्रियायाः = दयितायाः शकुन्तलाया समवस्थां = दशाम् अनुस्मृत्य = ध्यात्वा बलवत् = अत्यर्थम् अशरणोऽस्मि = परवशोऽस्मि । उक्तमर्थं वा वृणोति—सा हि = यतः ।

अन्वयः—इतः प्रत्यादेशात् ( हि सा ) स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता गुरुसमे गुरुशिष्ये तिष्ठ इत्युच्चैः वदति स्थिता बाष्पप्रसरकलुषां दृष्टिं पुनः क्रूरे मयि अर्पितवती इति ; यत् तत् सविषं शल्यमिव मां दहति ॥ ९ ॥

प्रमदवने माधव्येन सह समुपविष्टो राजा मोहान्निराकृतायाः शकुन्तलायाः दशां संस्मृत्य शोकसन्तः तात्कालिकी निजां मनोव्यथां माधव्यं प्रति प्रकाशते—इत इति । इतः = अस्मात् जनात् मत्सकाशात्, अस्मात् प्रवेशात् राजभवनाद्वा प्रत्यादेशात् = निराकरणात् ( हि सा ) स्वजनं = स्वकीयं बन्धुजनं शार्ङ्गरवादिकम् अनुगन्तुं = अनुयातुं व्यवसिता = उद्युक्ता भर्तृपरित्यागे स्वजनगमनानुव्यवसायो युक्त एव । गुरुणा = पित्रा कण्वेन समे गुरुसमे = गुरुतुल्ये-गुरुशिष्ये = गुरोरन्तेवासिनि शार्ङ्गरवे तिष्ठ विरम अनुगमनात् इत्युच्चैः = गम्भीरं वदति = कथयति सति स्थिता = अनुगमनाद्विरता पुनः = भूयः बाष्पप्रसरकलुषां बाष्पाणाम् = अश्रूणां प्रसरेण = प्रवृत्त्या कलुषामनाविलाम् दृष्टि = चक्षुः क्रूरे = निर्दये मयि = निर्घृणहृदये दुष्यन्ते अर्पितवती = निहितवती इति सर्वं यत् यत् विषेण = गरलेन सह वर्तमानं सविषं = विषदिग्धं शल्यं = शङ्कुरिव मां दहति = ज्वलयति सन्तापयति । मयाऽनङ्गीकृतायाः शार्ङ्गरवभर्त्सितायाश्च तस्याः मयि अर्पितां कातरां तां दृष्टिं स्मृत्वा नितरां खलु व्यथते मे मनः । इत्थं तथाविधस्य तस्या दृष्टिक्षेपस्य यदा यदाहं स्मरामि तदा तदा च खिद्यते मामकीनं मनः । अत्रोपमालङ्कारः, शिखरिणी वृत्तञ्च ॥९॥

राजा—मित्र, परित्याग के कारण विह्वल प्रियतमा शकुन्तला की तात्कालिक अवस्था का स्मरणकर अत्यन्त असहाय हो गया हूँ, क्योंकि वह —

यहाँ से अस्वीकार कर देने के कारण अपने साथ आये हुए व्यक्तियों के अनुसरण में प्रवृत्त हुई, किन्तु गुरु के समान गुरुशिष्य शार्ङ्गरव के 'रुको' ऐसा डाँट कर कहने पर रुक गई । उस समय उसने आँसुओं के प्रवाह से मलिन दृष्टि को फिर एक बार मुझ क्रूर पर जो डाला वह विष से बुझे हुए तीर के नोक के समान मुझे जला रहा है ॥ ९ ॥

पाठा०—१. प्रत्यादिष्टा ।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽङ्कः

३१५

सानुमती—अम्महे ईदिसी स्वकज्जपरदा। इमस्स संदावेण अहं रमामि।
[ अहो ईदृशी स्वकार्यपरता। अस्य संतापेनाहं रमे। ]

विदूषकः—भो अत्थि मे तक्को केण वि तत्तहोदी आआससंचारिणा णीदेत्ति।
[ भोः अस्ति मे तर्कः केनापि तत्रभवत्याकाशसंचारिणा नीतेति। ]

राजा—कः पतिदेवतामन्यः परामर्ष्टुमुत्सहेत। मेनका किल सख्यास्ते जन्म-प्रतिष्ठेति श्रुतवानस्मि। तत्सहचारिणीभिः सखी ते हृतेति मे हृदयमाशङ्कते।

सानुमती—संमोहो खु विम्हअणिज्जो ण पडिबोहो। [ संमोहः खलु विस्मयनीयो न प्रतिबोधः। ]

विदूषकः—जह एव्वं अत्थि खु समाअमो कालेण तत्तहोदीये। [ यद्येवमस्ति खलु समागमः कालेन तत्रभवत्या। ]


सानुमती--दुष्यन्तोक्तं श्रुत्वा सानुमती स्वगतमाह-अहो ! ईदृशी = एतादृशी स्वकार्य-परता = स्वार्थनिष्ठता सर्वेषाम् अस्य = राज्ञः सन्तापेन अहं रमे = हृष्यामि। अस्य सन्तापेन मम सन्तोषः। यथा यथाऽस्य तापः तथा तथा शकुन्तलानयनोपायं प्रति यत्न-वान् भविष्यतीत्याशयः।

विदूषकः--किञ्चित्सन्तापशमनाय माधव्यो राजानं रसान्तरे प्रवेशयन्नाह भोः ! शृणु अस्ति मे = मम तर्कः = अनुमानम्, अत्रभवती = आदरणीया शकुन्तला केनचित् आकाशसञ्चारिणा = व्योमविहारिणा नीता = अपहृतेति। अतस्तत्प्रतीकाराय प्रयत्नः कार्य इति भावः।

राजा—पतिः = भर्त्ता देवता इष्टदेवः यस्याः सा तां पतिदेवतां = पतिव्रतां पराम्रष्टुं= स्पृष्टुम् कः अन्यः = परकीयः उत्सहेत = क्षमेत। ते = तव सख्या = आल्याः, शकुन्तलाया जन्मप्रतिष्ठा = उत्पत्तिस्थानम्, मेनका अप्सरा इति = इदं श्रुतवान् = आकर्णितवानस्मि। तस्याः = मेनकाया सहचारिणीभिः = सहचरीभिः अप्सरोभिः ते = तव सखी = आली शकुन्तला हृता = नीता इति = इयं मे = मम हृदयं = आन्तरम् आशङ्कते = मन्यते।

सानुमती--सम्मोहः = अज्ञानं, विस्मृतिः खलु एव विस्मयनीयः = आश्चर्यजनकः, न प्रतिबोधः = ज्ञानं, स्मृतिः आश्चर्यजनकः।

विदूषकः—यदि = चेत् एवं = पूर्वोक्तं अस्ति = तर्हि तत्र भवत्या माननीयायाः शकुन्तलाया कालेन = कियतापि समयेन समागमः = मिलनम् भविष्यति खलु = निश्चयेन।


सानुमती—अहो ऐसी ही स्वार्थरता होती है कि मैं इनके सन्ताप से प्रसन्न हो रही हूँ।

विदूषक—अजी, मेरा तो ऐसा अनुमान है कि उन आदरणीया शकुन्तला को कोई आकाश-चारी ले गया है।

राजा—पतिव्रता स्त्री को कौन छू सकता है, मेनका तुम्हारी सखी की जन्मदात्री है, ऐसा मैंने सुना है। उसी की सखियों के द्वारा तुम्हारी सखी ले जाई गई होगी, ऐसी मेरे हृदय की आशङ्का है।

सानुमती—राजा को शकुन्तला को भुलाना ही आश्चर्यजनक है। स्मरण करना आश्चर्य-जनक नहीं है।

विदूषक—यदि ऐसी बात है तो उस आदरणीया शकुन्तला से यथासमय आपका मिलन होगा।

३१६अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**राजा—**कथमिव ?

**विदूषकः—**ण खु मादापिदरा भत्तुविओअदुक्खिअं दुहिदरं पेक्खिदुं पारेंति ।
[ न खलु मातापितरौ भर्तृवियोगदुःखितां दुहितरं द्रष्टुं पारयतः । ]

**राजा—**वयस्य !

स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु क्लिष्टं नु तावत्फलमेव पुण्यम् ।
असन्निवृत्त्यै तदतीतमेते मनोरथा नाम तटप्रपाताः ॥ १० ॥

यदि मेनकाज्ञया तत्सहकारिणीभिरेव सा हृता तर्हि किञ्चित्कालानन्तरं तया सह समागमो भविष्यतीत्यर्थः ।

**राजा—**कथं = केन प्रकारेण इव ।

**विदूषकः—**न खलु = निश्चयेन मातापितरौ = जननीजनकौ भर्तृवियोगदुःखितां = भर्तुः = पत्युः वियोगेन = विरहेण दुःखिताम् = आकुलां दुहितरं = तनयाम् द्रष्टुं = अवलोकयितुम् न पारयतः = न शक्नुतः । अतो मेनका त्वया सह तां शकुन्तलां संयोजयिष्यतीत्यर्थः ।

**राजा—**वयस्य = मित्र !

**अन्वयः—**असन्निवृत्त्यै अतीतं तत् स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु तावत्फलमेव क्लिष्टं पुण्यं नु (हे वयस्य) मनोरथानाम् अतटप्रपातः यद्वा एते मनोरथाः तटप्रपातः नाम ॥१०॥

भूयोऽपि शकुन्तलायाः समागमो भावीत्युक्त्वाऽऽत्मान आश्वासं दातारं विदूषकं प्रति राजा दुष्यन्तः तस्याः सम्भोगमसम्भाव्यं मन्वानो ब्रवीति—स्वप्न इति । असन्निवृत्त्यै = न सन्निवृत्तिः असन्निवृत्तिः तस्यै असन्निवृत्त्यै पुनर्नावर्तनाभावाय, पुनरागमनाय, पुनरलाभाय अतीतं = गतं तम् = पूर्वानुभूतं शकुन्तलासमागमरूपवस्तु, तत्संगमनं, तद्वस्तु वा स्वप्नो नु निद्रावस्थायां विषयानुभवः किम् स्वप्नश्चेत् जाग्रदवस्थायाम् नानुभूयेत ) माया नु = ऐन्द्रजालिकादिनिर्मितं वस्तु मतिभ्रमो नु बुद्धिभ्रान्तिः नु =


**राजा—**कैसे ?

**विदूषक—**माता-पिता पुत्री को अधिक दिनों तक पति के वियोग से दुःखित नहीं देख सकते हैं ।

**विशेष—**विदूषक के कहने का आशय यह है कि शकुन्तला की मां मेनका अधिक समय तक अपने पास उसे नहीं रख पायेगी, क्योंकि मां होकर उसकी दुर्दशा न देख सकेगी, विवश होकर वह उसे आपके पास पहुँचाने का प्रयत्न करेगी ।

**राजा—**मित्र ! वह शकुन्तला का प्रथम मिलन स्वप्न था क्या ? वह इन्द्रजाल=माया थी क्या, क्या वह मेरा मतिभ्रम था ? वह उतना ही फलवाला नष्टप्राय मेरा पुण्य था क्या ? वह पुनः वापस न आने के लिए चला गया । ये मेरे मिथ्या मनोरथ बरसाती नदी के किनारे पतन के समान हैं ।

**विशेष—**अंगूठी मिल जानेपर दुर्वासा के शाप का प्रभाव समाप्त हो गया। राजा को पहले की सारी बातें एक-एक कर के याद आने लगीं । शकुन्तला के मिलने की घटना इसके सामने नाचने लगी । तब वह चार विकल्प करता है तथा पहले विकल्प से दूसरे विकल्प को काटता जाता है । प्रथम विकल्प ( १ ) क्या शकुन्तला का वह प्रथम मिलन स्वप्न था, नहीं वह स्वप्न

षष्ठोऽङ्कः ३१७

विदूषकः—मा एव्वं णं अंगुलीअअं एव्व णिदंसणं अवस्संभावी अचिन्तणिज्जो समाअमो होदि त्ति । [ मैवम् नन्वङ्गुलीयकमेव निदर्शनमवश्यंभाव्यचिन्तनीयः समागमो भवतीति । ]

तावत् किम् एव फलं = परिणामः यस्य तत् तावत् फलं = अल्पदिन संभाषणादिक-फलकं क्लिष्टं = अत्यल्पं पुण्यं सुकृतं नु = किपूर्वजन्मनि अत्यल्पमेव पुष्पमाचरितम् एव चतुर्ष्वपि पक्षेषु तया प्रियया पुनः समागमः असम्भवः अत आह हे वयस्यः=हे मित्र माधव्य ! एते स्वप्नादयः चत्वारः पक्षा मनोरथानां = अभिलाषाणां पुनः समागमा-भिलाषाणाम् अतटप्रपाता अतटरूपा, तुङ्गशैलाग्रहरूपाः प्रपाताः = अधः पतनस्थानानि स्वप्नमायामतिभ्रमैः कृतानां मिथ्यात्वात् तेषां पुनः प्राप्तिरसंभवा, पुण्यस्य च क्लिष्ट-त्वात्तथैव तद्यथा शैलाग्रात् प्रयातो न पुनः प्रत्यावर्तंते तथैव ममाप्ययं पुनः समागमा-भिलाषो मे सम्पत्स्यते इत्यर्थः । यद्वा एते त्वया उच्यमाना मया वा आशस्यमाना मनोरथाः = मनोरथविषयाः ते तटप्रपाताः = नदीकूलस्य प्रपात इव प्रपातो येषां ते तटप्रपाताः । अयं भावः मित्र ! यथा वर्षाकाले गङ्गादि नदी तटा ओघेन संघट्टमाना निपतन्ति तथैव विलोकन्ते च इत्थं सर्वथा ते अलीका एव तथैव मनोरथाः प्रतिक्षण-मुत्पद्यन्ते, विलीयन्ते च यथा वा शैलाग्रात्पतितो ग्रावा न पुनः प्रत्यावर्तते तथैव स्वप्नादि सुखवत् मम पुनः शकुन्तला समागमाभिलाषः लब्धुं न शक्य इति भावः । अत्रार्थान्तर-न्याससन्देहकाव्यलिङ्गालङ्कारा, उपजातिः वृत्तञ्च ॥ १० ॥

**विदूषकः—**अथ माधव्य राज्ञो नैराश्यं निरस्यन् प्रतिसमाधत्ते—मैवं नेत्थं भण । अङ्गुलीयकमेव = मुद्रिकैव निदर्शनम् = उदाहरणम् दृष्टान्तः यथार्थंत्वे प्रमाणम् अवश्यं भावी = अनिवार्यणीयः अचिन्तनीयः = अतर्कितः समागमः = शकुन्तलामिलनम्, भवति = जायते इति । अयं भावः यथा भवितव्यताबलेन शचीतीर्थजले पतितस्य मत्स्येन निगलित-


कैसे हो सकता है ? क्योंकि उस समय तो मैं सोया हुआ नहीं था, जाग रहा था (२) तो क्या वह कोई जादू था, यह भी संभव नहीं, क्योंकि मेरे ऊपर कोई जादू कामयाब नहीं हो सकता । (३) तो क्या यह मेरी बुद्धि का भ्रम था ? नहीं उस समय के सारे व्यवहार मुझे ठीक-ठीक याद हैं । अतः इसे बुद्धि का विश्रम नहीं कहा जा सकता है । (४) तो क्या वह मेरा कोई अत्यल्प पुण्य था ? जिसका सहवास मुझे स्वल्पकाल के भोग के लिए था । इस प्रकार राजा निष्कर्ष निकालता है कि मेरा पुण्य अल्प था । अतः थोड़े कालतक ही उसका सहवास मुझे मिल सका । अर्थात् शकुन्तला के साथ आनन्द से बिताया समय अवर्णनीय होने के साथ क्षणिक था, जिससे स्वप्न, माया, मतिभ्रम, तथा अल्पपुण्य का फल कहा है ।

वर्षाऋतु में जब नदियाँ उमड़कर बहती हैं तब उनके ऊँचे नीचे तट ढहते हैं वे पुनः लौटकर अपने स्थान पर नहीं आते, नदी धारा में विलीन हो जाते हैं । ठीक इसी प्रकार शकुन्तला के मिलन के मेरे मनोरथ अब पुनः सत्य नहीं होंगे । वह शकुन्तला के समागम का मधुर, स्पृहणीय सुख अब पुनः मिलना तो असंभव ही है, अब उसका पुनः प्राप्त होना सर्वथा दुर्लभ ही है ।

**विदूषक—**नहीं, नहीं मित्र ऐसा मत कहो, देखो वह अंगूठी ही इस बात का उदाहरण है कि अवश्यंभावी बात अकस्मात् होकर ही रहती है । अर्थात् जैसे अनिश्चित स्थान पर गिरी हुई यह अंगूठी स्वयं ही दैवात् आपके पास पहुँच गई वैसे ही वह शकुन्तला भी आपको पुनः मिल जायेगी ।

३१८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—( अङ्गुलीयकं विलोक्य ) अये इदं तावदसुलभस्थानभ्रंशि शोचनीयम् ।

तव सुचरितमङ्गुलीय नूनं प्रतनु ममेव विभाव्यते फलेन ।
अरुणनखमनोहरासु तस्याश्च्युतमसि लब्धपदं यदङ्गुलीषु ॥ ११ ॥

स्यादङ्गुलीयकस्य पुनः समागमो जातः तथैव भवतः प्रियतमायाः शकुन्तलाया अपि समागमः संभवमिति । अवश्यम्भावी हि यथाऽकस्मादेव भवति तथा तस्या अपि समागम सहसैव भवतीति भवता न शोचनीयः ।

**राजा—**माधव्येन अङ्गुलीयकनिदर्शनेनोद्बोधितो राजा अङ्गुलीयकविलोलोकनपूर्वकं तदचेतनवदनुशोचति —अये । अहो ! इदम् = एतत् असुलभं = न प्राप्यं च तत् स्थानं = आधारश्च तटभ्रंशि = तस्मात् च्युतम् इति असुलभस्थानभ्रंशि = दुर्लभस्थानाद् भ्रष्टं शकुन्तलाहस्ताङ्गुलिगैलितमिति यावत् । अतः शोचनीयम् शोचितुमर्हम् । इदं तावदङ्गुलीयं प्रथमं शोचनीयम् पश्चात् साशोचनीयेति तात्पर्यम् ।

**अन्वयः—**हे अङ्गुलीय ! फलेन विभाव्यते ( यत् ) तव सुचरितम् नूनं ममेव प्रतनु । यत् अरुणनखमनोहरासु तस्या अङ्गुलीषु लब्धपदं च्युतमस्ति ॥ ११ ॥

अङ्गुलीयकं दृष्ट्वा भूयो भाविसमागमसंभावनया राजा ब्रवीति **तवेति—**हे अङ्गुलीय । अङ्गुलिभूषणमुद्रिके ! फलेन = अल्पकालेन सङ्गमसुखेन विभाव्यते = निश्चीयते अनुमीयते यत्तव सुचरितं पुण्यं नूनं = निश्चयेन ममेव = मत्पुण्यमिव प्रतनु अत्यल्पम् । अतीन्द्रियस्य धर्मस्य प्रतनुत्वं ज्ञातुं शक्यमित्याह **यत्-**यस्मात् अरुणैः = आरक्तैः नखैः = नखरैः मनोहरासु = मनोरमासु हृदयकर्षिणीषु इति अरुणनखमनोहरासु तस्याः त्रिभुवन सुन्दर्याः मयि निर्व्याजमनुरक्तायाः पुरः परिस्फुरन्त्याः इव शकुन्तलायाः अङ्गुलीषु = करशाखावत्सु लब्धपदं = प्राप्तस्थानं महता भाग्योदयेन यथा कथञ्चित् प्राप्तस्थितिं अपि सत् च्युतमसि = पतितं भ्रष्टमसि । अत्रारुणेति विशेषणं नखस्येव करतलस्यापि उपलक्षकम्स्ति । अङ्गुलीनां मनोहरत्वं च नातिस्थूलत्वेन, नातिह्रस्वत्वेन नातिदीर्घत्वेन, अवक्रत्वेन, सरलत्वेन च । अङ्गुलीलक्षणं च सामुद्रे स्त्रीलक्षणे प्रोक्तमस्ति । यथा हि—

नातिह्रस्वा नातिदीर्घा न स्थूला न कृशा अपि ।
अवक्रा सरला रक्तनखा रक्ततला अपि ॥
कोमला सितविन्द्वार्या मङ्गुरा दीप्तिमन्नखा ।
ताहगङ्गुलयो यस्या सा भवेद् राजवल्लभा ॥

अर्थात् हे अङ्गुलीयक ! यथा मम पुण्यमल्पमेवास्ति तथैव तवापि मदल्पमेवेति फलेन अनुमिनोमि । लोकोत्तरलावण्यायाः मेनकासम्भवायाः शकुन्तलायाः क्षणिक-समागमुखमासाद्य क्षीणे पुण्ये शचीतीर्थं वन्दमानायाः तस्या अङ्गुलितः अधो


राजा—( अंगूठी को देखकर ) अहो, यह अंगूठी उस दुर्लभ स्थान ( शकुन्तला की कोमल अंगुलियों ) से गिरकर शोचनीय हो गई है ।

हे अंगूठी तुम्हारा पुण्य मेरे पुण्य के समान निश्चय ही क्षीण हो गया है । यह परिणाम से ही प्रतीत हो रहा है जो कि तुम लाल नाखूनों से मनोहर शकुन्तला की अंगुलियों में स्थान प्राप्त कर पुनः गिर पड़ी हो ॥ ११ ॥