अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३१८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—( अङ्गुलीयकं विलोक्य ) अये इदं तावदसुलभस्थानभ्रंशि शोचनीयम् ।

तव सुचरितमङ्गुलीय नूनं प्रतनु ममेव विभाव्यते फलेन ।
अरुणनखमनोहरासु तस्याश्च्युतमसि लब्धपदं यदङ्गुलीषु ॥ ११ ॥

स्यादङ्गुलीयकस्य पुनः समागमो जातः तथैव भवतः प्रियतमायाः शकुन्तलाया अपि समागमः संभवमिति । अवश्यम्भावी हि यथाऽकस्मादेव भवति तथा तस्या अपि समागम सहसैव भवतीति भवता न शोचनीयः ।

**राजा—**माधव्येन अङ्गुलीयकनिदर्शनेनोद्बोधितो राजा अङ्गुलीयकविलोलोकनपूर्वकं तदचेतनवदनुशोचति —अये । अहो ! इदम् = एतत् असुलभं = न प्राप्यं च तत् स्थानं = आधारश्च तटभ्रंशि = तस्मात् च्युतम् इति असुलभस्थानभ्रंशि = दुर्लभस्थानाद् भ्रष्टं शकुन्तलाहस्ताङ्गुलिगैलितमिति यावत् । अतः शोचनीयम् शोचितुमर्हम् । इदं तावदङ्गुलीयं प्रथमं शोचनीयम् पश्चात् साशोचनीयेति तात्पर्यम् ।

**अन्वयः—**हे अङ्गुलीय ! फलेन विभाव्यते ( यत् ) तव सुचरितम् नूनं ममेव प्रतनु । यत् अरुणनखमनोहरासु तस्या अङ्गुलीषु लब्धपदं च्युतमस्ति ॥ ११ ॥

अङ्गुलीयकं दृष्ट्वा भूयो भाविसमागमसंभावनया राजा ब्रवीति **तवेति—**हे अङ्गुलीय । अङ्गुलिभूषणमुद्रिके ! फलेन = अल्पकालेन सङ्गमसुखेन विभाव्यते = निश्चीयते अनुमीयते यत्तव सुचरितं पुण्यं नूनं = निश्चयेन ममेव = मत्पुण्यमिव प्रतनु अत्यल्पम् । अतीन्द्रियस्य धर्मस्य प्रतनुत्वं ज्ञातुं शक्यमित्याह **यत्-**यस्मात् अरुणैः = आरक्तैः नखैः = नखरैः मनोहरासु = मनोरमासु हृदयकर्षिणीषु इति अरुणनखमनोहरासु तस्याः त्रिभुवन सुन्दर्याः मयि निर्व्याजमनुरक्तायाः पुरः परिस्फुरन्त्याः इव शकुन्तलायाः अङ्गुलीषु = करशाखावत्सु लब्धपदं = प्राप्तस्थानं महता भाग्योदयेन यथा कथञ्चित् प्राप्तस्थितिं अपि सत् च्युतमसि = पतितं भ्रष्टमसि । अत्रारुणेति विशेषणं नखस्येव करतलस्यापि उपलक्षकम्स्ति । अङ्गुलीनां मनोहरत्वं च नातिस्थूलत्वेन, नातिह्रस्वत्वेन नातिदीर्घत्वेन, अवक्रत्वेन, सरलत्वेन च । अङ्गुलीलक्षणं च सामुद्रे स्त्रीलक्षणे प्रोक्तमस्ति । यथा हि—

नातिह्रस्वा नातिदीर्घा न स्थूला न कृशा अपि ।
अवक्रा सरला रक्तनखा रक्ततला अपि ॥
कोमला सितविन्द्वार्या मङ्गुरा दीप्तिमन्नखा ।
ताहगङ्गुलयो यस्या सा भवेद् राजवल्लभा ॥

अर्थात् हे अङ्गुलीयक ! यथा मम पुण्यमल्पमेवास्ति तथैव तवापि मदल्पमेवेति फलेन अनुमिनोमि । लोकोत्तरलावण्यायाः मेनकासम्भवायाः शकुन्तलायाः क्षणिक-समागमुखमासाद्य क्षीणे पुण्ये शचीतीर्थं वन्दमानायाः तस्या अङ्गुलितः अधो

---

राजा—( अंगूठी को देखकर ) अहो, यह अंगूठी उस दुर्लभ स्थान ( शकुन्तला की कोमल अंगुलियों ) से गिरकर शोचनीय हो गई है ।

हे अंगूठी तुम्हारा पुण्य मेरे पुण्य के समान निश्चय ही क्षीण हो गया है । यह परिणाम से ही प्रतीत हो रहा है जो कि तुम लाल नाखूनों से मनोहर शकुन्तला की अंगुलियों में स्थान प्राप्त कर पुनः गिर पड़ी हो ॥ ११ ॥