अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 399, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः ३१७
विदूषकः—मा एव्वं णं अंगुलीअअं एव्व णिदंसणं अवस्संभावी अचिन्तणिज्जो समाअमो होदि त्ति । [ मैवम् नन्वङ्गुलीयकमेव निदर्शनमवश्यंभाव्यचिन्तनीयः समागमो भवतीति । ]
तावत् किम् एव फलं = परिणामः यस्य तत् तावत् फलं = अल्पदिन संभाषणादिक-फलकं क्लिष्टं = अत्यल्पं पुण्यं सुकृतं नु = किपूर्वजन्मनि अत्यल्पमेव पुष्पमाचरितम् एव चतुर्ष्वपि पक्षेषु तया प्रियया पुनः समागमः असम्भवः अत आह हे वयस्यः=हे मित्र माधव्य ! एते स्वप्नादयः चत्वारः पक्षा मनोरथानां = अभिलाषाणां पुनः समागमा-भिलाषाणाम् अतटप्रपाता अतटरूपा, तुङ्गशैलाग्रहरूपाः प्रपाताः = अधः पतनस्थानानि स्वप्नमायामतिभ्रमैः कृतानां मिथ्यात्वात् तेषां पुनः प्राप्तिरसंभवा, पुण्यस्य च क्लिष्ट-त्वात्तथैव तद्यथा शैलाग्रात् प्रयातो न पुनः प्रत्यावर्तंते तथैव ममाप्ययं पुनः समागमा-भिलाषो मे सम्पत्स्यते इत्यर्थः । यद्वा एते त्वया उच्यमाना मया वा आशस्यमाना मनोरथाः = मनोरथविषयाः ते तटप्रपाताः = नदीकूलस्य प्रपात इव प्रपातो येषां ते तटप्रपाताः । अयं भावः मित्र ! यथा वर्षाकाले गङ्गादि नदी तटा ओघेन संघट्टमाना निपतन्ति तथैव विलोकन्ते च इत्थं सर्वथा ते अलीका एव तथैव मनोरथाः प्रतिक्षण-मुत्पद्यन्ते, विलीयन्ते च यथा वा शैलाग्रात्पतितो ग्रावा न पुनः प्रत्यावर्तते तथैव स्वप्नादि सुखवत् मम पुनः शकुन्तला समागमाभिलाषः लब्धुं न शक्य इति भावः । अत्रार्थान्तर-न्याससन्देहकाव्यलिङ्गालङ्कारा, उपजातिः वृत्तञ्च ॥ १० ॥
**विदूषकः—**अथ माधव्य राज्ञो नैराश्यं निरस्यन् प्रतिसमाधत्ते—मैवं नेत्थं भण । अङ्गुलीयकमेव = मुद्रिकैव निदर्शनम् = उदाहरणम् दृष्टान्तः यथार्थंत्वे प्रमाणम् अवश्यं भावी = अनिवार्यणीयः अचिन्तनीयः = अतर्कितः समागमः = शकुन्तलामिलनम्, भवति = जायते इति । अयं भावः यथा भवितव्यताबलेन शचीतीर्थजले पतितस्य मत्स्येन निगलित-
कैसे हो सकता है ? क्योंकि उस समय तो मैं सोया हुआ नहीं था, जाग रहा था (२) तो क्या वह कोई जादू था, यह भी संभव नहीं, क्योंकि मेरे ऊपर कोई जादू कामयाब नहीं हो सकता । (३) तो क्या यह मेरी बुद्धि का भ्रम था ? नहीं उस समय के सारे व्यवहार मुझे ठीक-ठीक याद हैं । अतः इसे बुद्धि का विश्रम नहीं कहा जा सकता है । (४) तो क्या वह मेरा कोई अत्यल्प पुण्य था ? जिसका सहवास मुझे स्वल्पकाल के भोग के लिए था । इस प्रकार राजा निष्कर्ष निकालता है कि मेरा पुण्य अल्प था । अतः थोड़े कालतक ही उसका सहवास मुझे मिल सका । अर्थात् शकुन्तला के साथ आनन्द से बिताया समय अवर्णनीय होने के साथ क्षणिक था, जिससे स्वप्न, माया, मतिभ्रम, तथा अल्पपुण्य का फल कहा है ।
वर्षाऋतु में जब नदियाँ उमड़कर बहती हैं तब उनके ऊँचे नीचे तट ढहते हैं वे पुनः लौटकर अपने स्थान पर नहीं आते, नदी धारा में विलीन हो जाते हैं । ठीक इसी प्रकार शकुन्तला के मिलन के मेरे मनोरथ अब पुनः सत्य नहीं होंगे । वह शकुन्तला के समागम का मधुर, स्पृहणीय सुख अब पुनः मिलना तो असंभव ही है, अब उसका पुनः प्राप्त होना सर्वथा दुर्लभ ही है ।
**विदूषक—**नहीं, नहीं मित्र ऐसा मत कहो, देखो वह अंगूठी ही इस बात का उदाहरण है कि अवश्यंभावी बात अकस्मात् होकर ही रहती है । अर्थात् जैसे अनिश्चित स्थान पर गिरी हुई यह अंगूठी स्वयं ही दैवात् आपके पास पहुँच गई वैसे ही वह शकुन्तला भी आपको पुनः मिल जायेगी ।