अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 398, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें| ३१६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
**राजा—**कथमिव ?
**विदूषकः—**ण खु मादापिदरा भत्तुविओअदुक्खिअं दुहिदरं पेक्खिदुं पारेंति ।
[ न खलु मातापितरौ भर्तृवियोगदुःखितां दुहितरं द्रष्टुं पारयतः । ]
**राजा—**वयस्य !
स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु क्लिष्टं नु तावत्फलमेव पुण्यम् ।
असन्निवृत्त्यै तदतीतमेते मनोरथा नाम तटप्रपाताः ॥ १० ॥
यदि मेनकाज्ञया तत्सहकारिणीभिरेव सा हृता तर्हि किञ्चित्कालानन्तरं तया सह समागमो भविष्यतीत्यर्थः ।
**राजा—**कथं = केन प्रकारेण इव ।
**विदूषकः—**न खलु = निश्चयेन मातापितरौ = जननीजनकौ भर्तृवियोगदुःखितां = भर्तुः = पत्युः वियोगेन = विरहेण दुःखिताम् = आकुलां दुहितरं = तनयाम् द्रष्टुं = अवलोकयितुम् न पारयतः = न शक्नुतः । अतो मेनका त्वया सह तां शकुन्तलां संयोजयिष्यतीत्यर्थः ।
**राजा—**वयस्य = मित्र !
**अन्वयः—**असन्निवृत्त्यै अतीतं तत् स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु तावत्फलमेव क्लिष्टं पुण्यं नु (हे वयस्य) मनोरथानाम् अतटप्रपातः यद्वा एते मनोरथाः तटप्रपातः नाम ॥१०॥
भूयोऽपि शकुन्तलायाः समागमो भावीत्युक्त्वाऽऽत्मान आश्वासं दातारं विदूषकं प्रति राजा दुष्यन्तः तस्याः सम्भोगमसम्भाव्यं मन्वानो ब्रवीति—स्वप्न इति । असन्निवृत्त्यै = न सन्निवृत्तिः असन्निवृत्तिः तस्यै असन्निवृत्त्यै पुनर्नावर्तनाभावाय, पुनरागमनाय, पुनरलाभाय अतीतं = गतं तम् = पूर्वानुभूतं शकुन्तलासमागमरूपवस्तु, तत्संगमनं, तद्वस्तु वा स्वप्नो नु निद्रावस्थायां विषयानुभवः किम् स्वप्नश्चेत् जाग्रदवस्थायाम् नानुभूयेत ) माया नु = ऐन्द्रजालिकादिनिर्मितं वस्तु मतिभ्रमो नु बुद्धिभ्रान्तिः नु =
**राजा—**कैसे ?
**विदूषक—**माता-पिता पुत्री को अधिक दिनों तक पति के वियोग से दुःखित नहीं देख सकते हैं ।
**विशेष—**विदूषक के कहने का आशय यह है कि शकुन्तला की मां मेनका अधिक समय तक अपने पास उसे नहीं रख पायेगी, क्योंकि मां होकर उसकी दुर्दशा न देख सकेगी, विवश होकर वह उसे आपके पास पहुँचाने का प्रयत्न करेगी ।
**राजा—**मित्र ! वह शकुन्तला का प्रथम मिलन स्वप्न था क्या ? वह इन्द्रजाल=माया थी क्या, क्या वह मेरा मतिभ्रम था ? वह उतना ही फलवाला नष्टप्राय मेरा पुण्य था क्या ? वह पुनः वापस न आने के लिए चला गया । ये मेरे मिथ्या मनोरथ बरसाती नदी के किनारे पतन के समान हैं ।
**विशेष—**अंगूठी मिल जानेपर दुर्वासा के शाप का प्रभाव समाप्त हो गया। राजा को पहले की सारी बातें एक-एक कर के याद आने लगीं । शकुन्तला के मिलने की घटना इसके सामने नाचने लगी । तब वह चार विकल्प करता है तथा पहले विकल्प से दूसरे विकल्प को काटता जाता है । प्रथम विकल्प ( १ ) क्या शकुन्तला का वह प्रथम मिलन स्वप्न था, नहीं वह स्वप्न