अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः

३१५

सानुमती—अम्महे ईदिसी स्वकज्जपरदा। इमस्स संदावेण अहं रमामि।
[ अहो ईदृशी स्वकार्यपरता। अस्य संतापेनाहं रमे। ]

विदूषकः—भो अत्थि मे तक्को केण वि तत्तहोदी आआससंचारिणा णीदेत्ति।
[ भोः अस्ति मे तर्कः केनापि तत्रभवत्याकाशसंचारिणा नीतेति। ]

राजा—कः पतिदेवतामन्यः परामर्ष्टुमुत्सहेत। मेनका किल सख्यास्ते जन्म-प्रतिष्ठेति श्रुतवानस्मि। तत्सहचारिणीभिः सखी ते हृतेति मे हृदयमाशङ्कते।

सानुमती—संमोहो खु विम्हअणिज्जो ण पडिबोहो। [ संमोहः खलु विस्मयनीयो न प्रतिबोधः। ]

विदूषकः—जह एव्वं अत्थि खु समाअमो कालेण तत्तहोदीये। [ यद्येवमस्ति खलु समागमः कालेन तत्रभवत्या। ]

---

सानुमती--दुष्यन्तोक्तं श्रुत्वा सानुमती स्वगतमाह-अहो ! ईदृशी = एतादृशी स्वकार्य-परता = स्वार्थनिष्ठता सर्वेषाम् अस्य = राज्ञः सन्तापेन अहं रमे = हृष्यामि। अस्य सन्तापेन मम सन्तोषः। यथा यथाऽस्य तापः तथा तथा शकुन्तलानयनोपायं प्रति यत्न-वान् भविष्यतीत्याशयः।

विदूषकः--किञ्चित्सन्तापशमनाय माधव्यो राजानं रसान्तरे प्रवेशयन्नाह भोः ! शृणु अस्ति मे = मम तर्कः = अनुमानम्, अत्रभवती = आदरणीया शकुन्तला केनचित् आकाशसञ्चारिणा = व्योमविहारिणा नीता = अपहृतेति। अतस्तत्प्रतीकाराय प्रयत्नः कार्य इति भावः।

राजा—पतिः = भर्त्ता देवता इष्टदेवः यस्याः सा तां पतिदेवतां = पतिव्रतां पराम्रष्टुं= स्पृष्टुम् कः अन्यः = परकीयः उत्सहेत = क्षमेत। ते = तव सख्या = आल्याः, शकुन्तलाया जन्मप्रतिष्ठा = उत्पत्तिस्थानम्, मेनका अप्सरा इति = इदं श्रुतवान् = आकर्णितवानस्मि। तस्याः = मेनकाया सहचारिणीभिः = सहचरीभिः अप्सरोभिः ते = तव सखी = आली शकुन्तला हृता = नीता इति = इयं मे = मम हृदयं = आन्तरम् आशङ्कते = मन्यते।

सानुमती--सम्मोहः = अज्ञानं, विस्मृतिः खलु एव विस्मयनीयः = आश्चर्यजनकः, न प्रतिबोधः = ज्ञानं, स्मृतिः आश्चर्यजनकः।

विदूषकः—यदि = चेत् एवं = पूर्वोक्तं अस्ति = तर्हि तत्र भवत्या माननीयायाः शकुन्तलाया कालेन = कियतापि समयेन समागमः = मिलनम् भविष्यति खलु = निश्चयेन।

---

सानुमती—अहो ऐसी ही स्वार्थरता होती है कि मैं इनके सन्ताप से प्रसन्न हो रही हूँ।

विदूषक—अजी, मेरा तो ऐसा अनुमान है कि उन आदरणीया शकुन्तला को कोई आकाश-चारी ले गया है।

राजा—पतिव्रता स्त्री को कौन छू सकता है, मेनका तुम्हारी सखी की जन्मदात्री है, ऐसा मैंने सुना है। उसी की सखियों के द्वारा तुम्हारी सखी ले जाई गई होगी, ऐसी मेरे हृदय की आशङ्का है।

सानुमती—राजा को शकुन्तला को भुलाना ही आश्चर्यजनक है। स्मरण करना आश्चर्य-जनक नहीं है।

विदूषक—यदि ऐसी बात है तो उस आदरणीया शकुन्तला से यथासमय आपका मिलन होगा।