अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३१४ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—वयस्य निराकरणविकलवायाः प्रियायाः समवस्थामनुस्मृत्य बलवदशरर्णोऽस्मि। सा हि—

इतः ^१प्रत्यादेशात् स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता
मुहुस्तिष्ठेत्युच्चैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे।
पुनर्द्दृष्टि बाष्पप्रसरकलुषामर्पितवती
मयि क्रूरे यत्तत्सविषमिव शल्यं दहति माम् ॥ ९ ॥

राजा—नृपो दुष्यन्तः माधव्यं स्वस्य शोकस्य प्राबल्यमाह—वयस्य != हे मित्र ! निराकरणेन विक्लवा निराकरणविकलवास्तस्या निराकरणविकलवायाः= प्रत्याख्यानव्याकुलायाः प्रियायाः = दयितायाः शकुन्तलाया समवस्थां = दशाम् अनुस्मृत्य = ध्यात्वा बलवत् = अत्यर्थम् अशरणोऽस्मि = परवशोऽस्मि । उक्तमर्थं वा वृणोति—सा हि = यतः ।

अन्वयः—इतः प्रत्यादेशात् ( हि सा ) स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता गुरुसमे गुरुशिष्ये तिष्ठ इत्युच्चैः वदति स्थिता बाष्पप्रसरकलुषां दृष्टिं पुनः क्रूरे मयि अर्पितवती इति ; यत् तत् सविषं शल्यमिव मां दहति ॥ ९ ॥

प्रमदवने माधव्येन सह समुपविष्टो राजा मोहान्निराकृतायाः शकुन्तलायाः दशां संस्मृत्य शोकसन्तः तात्कालिकी निजां मनोव्यथां माधव्यं प्रति प्रकाशते—इत इति । इतः = अस्मात् जनात् मत्सकाशात्, अस्मात् प्रवेशात् राजभवनाद्वा प्रत्यादेशात् = निराकरणात् ( हि सा ) स्वजनं = स्वकीयं बन्धुजनं शार्ङ्गरवादिकम् अनुगन्तुं = अनुयातुं व्यवसिता = उद्युक्ता भर्तृपरित्यागे स्वजनगमनानुव्यवसायो युक्त एव । गुरुणा = पित्रा कण्वेन समे गुरुसमे = गुरुतुल्ये-गुरुशिष्ये = गुरोरन्तेवासिनि शार्ङ्गरवे तिष्ठ विरम अनुगमनात् इत्युच्चैः = गम्भीरं वदति = कथयति सति स्थिता = अनुगमनाद्विरता पुनः = भूयः बाष्पप्रसरकलुषां बाष्पाणाम् = अश्रूणां प्रसरेण = प्रवृत्त्या कलुषामनाविलाम् दृष्टि = चक्षुः क्रूरे = निर्दये मयि = निर्घृणहृदये दुष्यन्ते अर्पितवती = निहितवती इति सर्वं यत् यत् विषेण = गरलेन सह वर्तमानं सविषं = विषदिग्धं शल्यं = शङ्कुरिव मां दहति = ज्वलयति सन्तापयति । मयाऽनङ्गीकृतायाः शार्ङ्गरवभर्त्सितायाश्च तस्याः मयि अर्पितां कातरां तां दृष्टिं स्मृत्वा नितरां खलु व्यथते मे मनः । इत्थं तथाविधस्य तस्या दृष्टिक्षेपस्य यदा यदाहं स्मरामि तदा तदा च खिद्यते मामकीनं मनः । अत्रोपमालङ्कारः, शिखरिणी वृत्तञ्च ॥९॥

राजा—मित्र, परित्याग के कारण विह्वल प्रियतमा शकुन्तला की तात्कालिक अवस्था का स्मरणकर अत्यन्त असहाय हो गया हूँ, क्योंकि वह —

यहाँ से अस्वीकार कर देने के कारण अपने साथ आये हुए व्यक्तियों के अनुसरण में प्रवृत्त हुई, किन्तु गुरु के समान गुरुशिष्य शार्ङ्गरव के 'रुको' ऐसा डाँट कर कहने पर रुक गई । उस समय उसने आँसुओं के प्रवाह से मलिन दृष्टि को फिर एक बार मुझ क्रूर पर जो डाला वह विष से बुझे हुए तीर के नोक के समान मुझे जला रहा है ॥ ९ ॥

पाठा०—१. प्रत्यादिष्टा ।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA