अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः ३१३

**विदूषकः—**ण विसुमरामि । किं तु सव्वं कहिअ अवसाणे उण तुए परिहास-विअप्पओ एसो ण भूतत्थो त्ति आचक्खिदं । मए वि मट्टिपिण्डबुद्धिणा तह एव्व गहीदं । अहवा भविदव्वदा खु बलवदी । [ न विस्मरामि । किंतु सर्वं कथयित्वाऽवसाने पुनस्त्वया परिहासविजल्प एष न भूतार्थ इत्याख्यातम् । मयापि मृत्पिण्डबुद्धिना तथैव गृहीतम् । अथवा भवितव्यता खलु बलवती । ]

**सानुमती—**एव्वं एदं । [ एवमेवैतत् । ]

राजा—( ध्यात्वा ) सखे ^१त्रायस्व माम् ।

**विदूषकः—**भोः किं एदं ? अणुववण्णं खु ईदिसं तुइ । कदा वि सप्पुरिसा सोअवत्तव्वा ण होंति । णं पवादे वि णिवकंपा गिरीओ। [ भोः किमेतत् ? अनुपपन्नं खल्वीदृशं त्वयि । कदापि सत्पुरुषाः शोकवक्तव्या न भवन्ति । ननु प्रवातेऽपि निष्कम्पा गिरयः । ]

---

**विदूषकः—**न विस्मरामि, किन्तु सर्वं = सकलं कथयित्वा अवसाने वाक्यशेषे, अन्ते पुनः त्वया परिहासविजल्पितं एषः न भूतार्थं इत्याख्यातम् = परिहासविजल्पितं सखे ! परमार्थेन न गृह्यतां वचः—इत्यादिनोक्तम् । मृत्पिण्डबुद्धिना = मृत्पिण्डमिव बुद्धिर्यस्य स तेन मृत्पिण्डबुद्धिना = मृत्पिण्डमतिना मयापि जडबुद्धित्वात् = कपटानभिज्ञेन यथोक्तग्राहिणा ब्राह्मणेन तथैव = तद्रूपमेव, सत्यमेव, गृहीतं = स्वीकृतम्, ज्ञातम् । अथवा = यद्वा किमनया पर्यालोचनया भवितव्यता = भावानामवश्यं भाविता बलवती = प्रबला खलु भवति । अतोऽत्र भवितव्यतैव हेतुरित्यर्थः ।

**सानुमती—**एवं = सत्यमेव एतत् पूर्वोक्तं भवितव्यता निबन्धनमेवेति भावः ।

**राजा—**शकुन्तलां चिन्तयन् कामसन्तापमसहमानो माधव्यमाह—सखे = मित्र ! मां त्रायस्व = रक्ष-भवानेव दुःखपथस्य मे शरणमित्यर्थः ।

**विदूषकः—**राजानमाश्वासयन् माधव्यो ब्रूते—भोः = अहो । किम् = अनौचित्यमेतत् पूर्वोक्ता प्रलापावस्था अनुपपन्नं = अयुक्तम् खलु त्वयि = भवति धैर्यादिगुणशालिनि राजनि ईदृशं = एतत् प्रकारकम् । कदापि = कस्मिन्नपि काले सत्पुरुषाः = श्रेष्ठा जनाः शोकेन वक्तव्या शोकवक्तव्या = परोपदेशयोग्याः निन्द्याः न भवन्ति = न जायन्ते । ननु = निश्चयेन प्रवाते = अतिवाते झंझावातेऽपि अपि गिरयः = पर्वताः निष्कम्पाः = अचलाः एव तिष्ठन्ति । अतो विरहदशायामपि त्वं निश्चलो भवेतिभावः ।

---

**विदूषक—**मैं भूला नही हूँ, किन्तु सब कुछ कहकर अन्त में पुनः आपने कहा था कि ये सब बातें हंसी की हैं, सत्य नहीं हैं। अत्यन्त मोटी बुद्धिवाले मैंने भी वैसा ही समझ लिया था। अथवा यों कहिए कि होनी अवश्य होकर ही रहती है। अतः जो होना था, वह हो गया।

**सानुमती—**यह ऐसा ही है।

राजा—( ध्यानकर ) मित्र ! मुझे बचाओ।

**विदूषक—**अभी यह क्या ? तुम्हारे विषय में यह सब निश्चय ही अनुचित है। सत्पात्र कभी कभी भी शोकसन्तप्त नहीं होते। पर्वत भी आंधी में निश्चय ही अडिग रहते हैं ?

---

**पाठा०—**१. परित्रायस्व ।