अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३१२	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

मणिशिलापट्टकसनाथो माधवीमण्डप उपहाररमणीयतया निःसंशयं स्वागतेनेव नौ प्रतीच्छति। तत्प्रविश्य निषीदतु भवान्। ] (उभौ प्रवेशं कृत्वोपविष्टौ।)

सानुमती—लतासंसिसदा देखिस्सं दाव सहीए पडिकिर्दि। तदो से भत्तुणो बहुमुहं अणुराअं णिवेदइस्सं। [ लतासंश्रिता द्रक्ष्यामि तावत्सख्याः प्रतिकृतिम्। ततोऽस्या भर्तुर्बहुमुखमनुरागं निवेदयिष्यामि। (इति तथा कृत्वा स्थिता।)

राजा—सखे, सर्वमिदानीं स्मरामि शकुन्तलायाः प्रथमवृत्तान्तम्। कथितवानस्मि भवते च। स भवान् ^२प्रत्यादेशवेलायां^३मत्समीपगतो नासीत्। पूर्वमपि न त्वया कदाचित्संकीर्तितं तत्रभवत्या नाम। कच्चिदहमिव विस्मृतवानसि त्वम्?

निसर्गमारुतेन = सहजेन मन्दमन्दमारुतेन च निःसंशयं = ध्रुवं स्वागतेन इव = शुभागमनमसौ समुच्चरन्निव प्रतीच्छति = सत्कारमाचरन् त्वां = भवन्तं नौ = आवां वा प्रतीच्छति = प्रत्युद्गमनेन सम्भावयतीव। तत् = तस्मात् प्रविश्य = अन्तर्गत्वा भवान् = त्वं निषीदतु = उपविशतु। ( उभौ = द्वावपि प्रवेशं कृत्वा = अन्तः प्रविश्य उपविष्टौ = निषण्णौ)।

सानुमती—लतां = वल्लरीं संश्रिता = आश्रिताऽपि लताश्रिता, लतालीना भूत्वा तावत् सख्याः = आल्याः शकुन्तलायाः प्रतिकृतिं = चित्रम् द्रक्ष्यामि = विलोकयिष्यामि ततः = तदनन्तरम् सख्याः = शकुन्तलायाः भर्तुः = पत्युः बहुमुखं = बहूनि मुखानि यस्य तत् बहुमुखं = अनेकप्रकारकम् अनुरागं = प्रेमाणं निवेदयिष्यामि = वदिष्यामि (इति = एवं विचार्य ततो वा तथा = पूर्वोक्तप्रकारेण कृत्वा = विधाय लतामाश्रित्य स्थिता = स्थिरीभूता)।

राजा—तत्रा मनोविनोदायोपविष्टो राजा शकुन्तलावृत्तान्तं स्मरन्नाह—सखे = मित्र माढव्य! इदानीं = साम्प्रतं शकुन्तलायाः = मुनिदुहितुः प्रथमवृत्तान्तं = आश्रमे परिचयादिकं प्रारम्भिकप्रेमवृत्तम्, स्मरामि = स्मृतिपथमानयामि। भवते = तुभ्यमपि मित्राय च कथितवानस्मि। स भवान् = कथनेन ज्ञातवृत्तान्तः त्वं प्रत्यादेशवेलायां = निराकृत्यवसरे मत्समीपं गतः मम समीपे न आसीत् मया हंसपदिका समीपे प्रेषित आसीत्। पूर्वमपि = प्रागपि त्वया = मित्रेण कदाचित् = कदापि तत्रभवत्याः = मान्यायाः शकुन्तलाया नाम नामधेयादिकं न संकीर्तितम् = नहि वर्णितम्। क्वचित् = किम् अहमिव = यथा अहं तथैव त्वमपि विस्मृतवानसि? यदि भवान् प्रत्यादेशवेलायां मत्समीपेऽभविष्यत् तर्हि मामवश्यं प्रबोधयिष्यत्। ततः प्रत्यादेशोऽपि नाभविष्यत्। इति भावः।

---

मनोहर होने के कारण मानो स्वागत करता हुआ हमलोगों को बुला रहा है तो इसमें प्रवेश कर आप बैठें (दोनों प्रवेश करके बैठ गये)

सानुमती—सम्प्रति लता में तिरोहित होकर सखी शकुन्तला के चित्र को देखूँगी, पुनः उसके पति के अनेक प्रकार से प्रगट हुए अनुराग को उसे बतलाऊँगी। (ऐसा कहकर लता में तिरोहित होकर खड़ी होती है)

राजा—मित्र! अब शकुन्तला के विषय की समूची पहली घटनाएँ याद हो रहीं हैं और आप से तो उसी समय कहा भी था। उसके परित्याग के समय आप मेरे पास नहीं थे, किन्तु इसके पहले भी कभी आपने उन आदरणीया शकुन्तला का नाम नहीं लिया। शायद हमारी तरह आप भी भूल गये थे?

---

पाठा०—१. प्रथमदर्शनम्। २. प्रत्याख्यानकाले। ३. मत्समीपगत एव नासीत्।