अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 393, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः ३११
विदूषकः—णं आसण्णपरिआरिआ चदुरिआ भवदा संदिट्ठा। माहवीमंडवे इमं वेलं अदिवाहिस्सं। तहि मे चित्तफलगदं सहत्थलिहिदं तत्तहोदीए सउंदलाये पडिकिदिं आणेहि त्ति। [ नन्वासन्नपरिचारिका चतुरिका भवता संदिष्टा। माधवी-मण्डप इमां वेलामतिवाहयिष्ये। तत्र मे चित्रफलकगतां स्वहस्तलिखितां तत्रभवत्याः शकुन्तलायाः प्रतिकृतिमानयेति। ]
राजा—ईदृशं हृदयविनोदस्थानम्। तत्तमेव मार्गमादेशय।
विदूषकः—इदो इदो भवं। [ इत इतो भवान्। ] ( उभो परिक्रामतः। सानुमत्यनुगच्छति। )
विदूषकः—एसो मणिसिलापट्टअसणाहो माहवीमंडवो उवहाररमणिज्जदाए णिस्संसअं साअदेण विअ णो पडिच्छदि। ता पविसिअ णिसोददु भवं। [ एष
विदूषकः—ननु = विस्मृतं किम् ? आसन्नपरिचारिका— आसन्ना = अन्तपुरकार्येष्वभ्यन्तरा परिचारिका = चेटी चतुरिका = चतुरिकानाम्नी भवता = त्वया सन्दिष्टा = आज्ञप्ता माधवीलतामण्डपे = वासन्तीलतामण्डपे इमां वेलां = मध्याह्नसमयं अतिवाहयिष्यामि = गमयिष्ये, नेष्यामि। तत्र = तस्मिन् स्थाने मे = मह्यम्, चित्रफलकगतां = चित्रलेखनपटे वर्तमानां स्वहस्तलिखितां = निजकरकमलाङ्किताम् तत्रभवत्या = पूज्यायाः शकुन्तलाया प्रतिकृतिं = चित्रम् आनयेति चतुरिकां भवता आदिष्टा, अतः तत्रैव भवता गन्तव्यमितिभावः। मातृगुप्ताचार्यैरुक्तं परिचारिकलक्षणं यथा—
संवाहने च गान्धे च तथा चैव प्रसाधने । तथाभरणसंयोगमाल्यसंग्रथनेषु च ॥ विज्ञेया नामतः सा तु नृपतेः परिचारिकाः ।
राजा—ईदृशं = एतादृशं रमणीयं सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनोभयसम्पादकं हृदयविनोदस्थानम् = मनोविनोददायकं प्रदेशं मम भविष्यतीति भावः तत्तदा तमेव मार्गं = तमेव पन्थानम् ( यो माधवीलतामण्डपं याति ) आदेशय = वद।
विदूषकः—इत इतो भवान् = अनेन पथा, भवान् = त्वं आगच्छतु। ( उभो = द्वौ अपि परिक्रामतः = मण्डलाकृतिं गच्छतः। सानुमती = अप्सरा, अनुगच्छति = अनुसरति ) ।
विदूषकः—एषः = अयं मणेः = रत्नस्य शिलायाः = प्रस्तरस्य पट्टकेन = खण्डकेन सनाथः युक्त इति मणिशिलापट्टकसनाथः = मणिशिलाफलकशोभितः उपहारेण = पुष्पोपायनेन रमणीयतया = कमनीयतया इति पुष्पोपायनरमणीयता = पुष्पाद्युपहाररमणीयतया
विदूषक—अरे, भूल गये समीपवर्तिनी सेविका चतुरिका को आपने आदेश दिया है कि माधवी लता के मण्डप में इस बेला को बिताऊँगा। वहीं मेरे द्वारा अपने हाथ से चित्रपट पर अङ्कित आदरणीया शकुन्तला का चित्र लाओ।
राजा—मन बहलाने की ऐसी जगह है तो उसी का मार्ग बताओ।
विदूषक—महाराज ! आप इधर आवें, इधर से आवें। (दोनों घूमते हैं। सानुमती प्रच्छन्नरूप से उनके पीछे-पीछे जाती है)
विदूषक—यह मणिमय शिलापट्ट से अलंकृत माधवीलता का मण्डप फूलों के उपहार से