अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः । ३०७

सानुमती— णं ईदिसाणि तवस्सिणीए भाअहेआणि । [ नन्वीदृशानि तपस्विन्या भागधेयानि । ]

विदूषकः—( अपवार्य ) लंघिदो एसो भूओ वि 'सउंदलावाहिणा । ण आणे कहं चिकिच्छिदव्वो भविस्सदि त्ति । [ लङ्घित एष भूयोऽपि शकुन्तलाव्याधिना । न जाने कथं चिकित्सितव्यो भविष्यतीति । ]

कञ्चुकी—( उपगम्य ) जयतु जयतु देवः । महाराज ! प्रत्यवेक्षिताः प्रमदवन-भूमयः । यथाकाममध्यास्तां विनोदस्थानानि महाराजः ।

---

मृगलोचनया अत्यन्तहृद्यया प्रियया = शकुन्तलया प्रतिबोध्यमानमपि = बहुशो ज्ञाप्य-मानमपि प्रथमं सुप्तमिव = मोहमुपगतमिव, जडमिव, इदं = मदीयं हतहृदयं = दग्धहृदयम् अस्पृष्टसुखगन्धं दुष्टहृदयम् सम्प्रति = अधुना प्रियायामसुलभदर्शनायामपि प्रियावियोगे जाते तु अनुशयादुःखाय = पश्चात्तापमनुभवितुं मह्यं क्लेशदातुमेव विबुद्धं = जागरित इव ।

अयं भावः— हे हृदयहतक ! यदा मुनिकुमारकाभ्यां तापस्या च सह मे प्राण-प्रिया शकुन्तला स्वयमुपस्थिताऽऽसीत् तदा मोहान्धेन त्वया तां मिथ्यावादिनीं निश्चित्य प्रत्यादेशपारुष्यं निराकरणं कृतम् प्रदर्शितम् । तदानीं त्वया सुप्तं संप्रति केवलं मह्यं दुःखमेव दातुं जागर्षीति भावः । अत्र विभावना-विशेषोक्ति-अनुप्रासोपमा अलङ्कारा, आर्या वृत्तञ्च ।। ७ ।।

सानुमती— राजोक्तिमाकर्ण्य सानुमती स्वगतं विचारयति—ननु = निश्चयेन ईदृशानि = अलौकिकानि तपस्विन्याः = वराकायाः, अनुकम्पार्हायाः, शकुन्तलायाः भागधेयानि = भाग्यानि 'तपस्वी चानुकम्पार्हः' इत्यमरः । तस्याः भाग्यविपर्ययादेवांस्य राज्ञः स्मृतिभ्रंशः तदानीं जात इत्याशयः ।

विदूषकः— शकुन्तलाविषयेऽनुतप्यमानं राजानं दृष्ट्वा माधव्यो ब्रवीति—एषः = अयं दुष्यन्तः पुनः = भूयः अपि शाकुन्तलव्याधिना = शाकुन्तला एव व्याधिः उद्वेजकत्वात् स्मृतिभ्रंशकत्वाच्च रोगः तेन लङ्घितः = आक्रान्तः ग्रस्तः कथं = केन प्रकारेण चिकित्सि-तव्यः = उपचारणीय, प्रतिकार्यः, साध्यरोगः नीरोगः भविष्यति इति न जाने शकुन्तलाया अलभ्यत्वात् ।

कञ्चुकी—उपसृत्य = समीपमागत्य जयतु जयतु देवः = सर्वोत्कर्षेण वर्ततां महाराजः हे महाराज ! प्रत्यवेक्षिताः = सम्यगवलोकिताः संशोधिताः प्रमदवनस्य भूमयः = अन्तः-

---

शकुन्तला की एक भी बात न मानी, उसे वापस कर दिया। किन्तु अंगूठी देखकर स्मरण होने पर मोह भंग हो जाने से अब दुष्यन्त का कलेजा शकुन्तला के निमित्त तड़प रहा है। याद आने से अपने किये हुए अपकर्म पर पछतावा होता है।

सानुमती— सचमुच बेचारी शकुन्तला का भाग्य ही ऐसा है।

विदूषक—( हाथ की आँड़ में मुँह करके ) यह पुनः शकुन्तला के ज्वर से आक्रान्त हो गये, न जाने अब इनकी दवा कैसे होगी।

कञ्चुकी—( पास में जाकर ) महाराज विजयी बनें, विजयी बनें, महाराज ! प्रमदवन की भूमियाँ सावधानी से देख ली गयी हैं। अब महाराज अपनी इच्छा के अनुसार आमोद-प्रमोद के स्थानों पर चल सकते हैं।