अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३०० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

उभे—णत्थि एत्थ संदेहो। महाप्पहाओ राएसी। [ नास्ति अत्र संदेहो महा-प्रभावो राजर्षिः। ]

प्रथमा—अज्ज कदि दिअहाईं अम्हाणं मित्तावसुणा रट्ठिएण भट्टिणीपाअमूलं पेसिदाणं। इत्थं अ णो पमदवणस्स पालणकम्मं समप्पिदं। ता आअंतुअदाए असुदपुव्वो अम्हेहि सो वुत्तंतो। [ आर्य ! कति दिवसान्यावयौर्मित्रावसुना राष्ट्रियेण भट्टिनीपादमूलं प्रेषितयोः। इत्थं च नौ प्रमदवनस्य पालनकर्म समर्पितं। तदागन्तुकतया-ऽश्रुतपूर्वं आवाभ्यामेष वृत्तान्तः। ]

---

रुतं = शब्दितम् शिशिरे = शिशिरतौ गतेऽपि = हिमावसाने जातेऽपि, वसन्ताविर्भावे सत्यपि, कण्ठेषु स्खलितं = गलेषु अवरुद्धम् । रुद्धप्रसरं स तिष्ठति अत एव स्मरोपि = कामोऽपि सर्वविजयी मन्मथोऽपि चकितः = राजाज्ञया भीतः सन् तूणार्द्धं = तूणीरादद्धं-निष्कासितं निष्षङ्गादद्धंमाकृष्टम् शरं = बाणं संहरति = निवर्तयति पुनस्तूणीरे एव प्रवेशयतीत्यर्थः । इति = एवं शङ्के = मन्ये ।

अर्थात् शिशिरकालापगते समुपस्थिते च वसन्तसमये चिरकालोद्गता अपि आम्रमञ्जर्यं आवश्यकपि परागयोगं न दधते, कुरबकः कलिकावस्थयैव तिष्ठति, अनुरक्ता अपि कोकिलयुवानः कण्ठाद्वहिः स्वकाकलीं न प्रकटय॑न्ति, एवमेव जगद्विजयी मदनोऽपि तूणीरादद्धर्न्निष्कासितं स्वकीयं शरं पुनः तूणीरे एव स्थापयति ।

इत्थमचेतनैः सचेतनैरपि यदि महाराजस्यानुशासनं स्वीकृतं तर्हि कथं युवाभ्यामुपेक्ष्यते । एवम् अनेन श्लोकेन राजशासनस्य सार्वत्रिकी व्याप्तिरुक्ता । अत्रोत्प्रेक्षा, काव्यलिङ्ग, विशेषोक्तिश्चालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं छन्दश्च ।। ४ ।।

अथ उभे कञ्चुकीवचो निशम्य वदतः--अत्राचेतनैरपि राजाज्ञायाः परिपालने खलु = निश्चयेन सन्देहः संशयो न, महान् प्रभावो यस्यासौ महाप्रभावः = दिव्यशक्तिः राजर्षिः = महाराजो दुष्यन्तः अस्ति = विद्यते । क्वचन उभे स्थाने सानुमतीति पाठभेदः तदनुसारं सानुमत्या इयमुक्तिरस्ति । नात्र विस्मयस्यावकाशः, अस्य राजर्षे महाप्रभाव-त्वात्सर्वमुपपद्यते इत्यर्थः ।

प्रथमा—उभयोश्चेट्योरन्यतरा उत्सवप्रतिषेधस्याश्रवणे संगतिं योजयति—आर्य। कति = कतिपयानि दिवसानि = दिनानि कियन्त्येवाहानि आवयोः दास्योः मित्रावसुना राष्ट्रियेन = नृपश्यालकेन भट्टिनीपादमूले = राज्ञीचरणतले, महाराजजीवसुमती समीपे प्रेषितयोः = प्रहितयोः ( आवयोः ) इत्थं = एवं च नौ = आवाभ्याम् प्रमदवनस्य =

---

तात्पर्य यह है कि जब, महाराज की आज्ञा शिरोधार्य कर वृक्षों ने, पक्षियों ने तथा कामदेव ने भी वसन्तोत्सव मनाना रोक दिया है तब मनुष्यों की क्या बात है ? फिर तुम इस प्रकार वसन्तोत्सव मना रही हो यह तो बड़ा ही अनुचित है ॥ ४ ॥

दोनों दासियाँ—इसमें कुछ भी सन्देह नहीं कि ये राजर्षि दुष्यन्त बड़े ही प्रतापी एवं प्रभावशाली राजा है।

पहली दासी—महोदय, कई दिन हुए हम दोनों को महाराज के साले मित्रावसु ने महारानी के चरणों के पास भेजा था। इस प्रकार यहाँ हमें इस प्रमदवन की सुरक्षा का कार्य सौंपा गया है। इसलिए अजनबी होने के कारण हमलोगों को यह समाचार पहले नहीं सुनाई दिया था।

---

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA