अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः । ३०१

कञ्चुकी—भवतु। न पुनरेवं प्रवर्तितव्यम्।
उभे—अज्ज कोदूहलं णो। जदि इमिणा जणेण सोदव्वं कहेदु अअं किंणिमित्तं भट्ठिणा। वसंतुस्सवो पडिसिद्धो। [ आर्य कौतूहलं नौ। यद्यनेन जनेन श्रोतव्यं कथयत्वयं किंनिमित्तं भर्त्रा वसन्तोत्सवः प्रतिषिद्धः। ]
सानुमती—उस्सवप्पिआ खु मणुस्सा। गुरुणा कारणेण होदव्वं। [ उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः। गुरुणा कारणेन भवितव्यम्। ]
कञ्चुकी—बहुलीभूतमेतत्किं न कथ्यते। किमत्रभवत्योः कर्णपथं नायातं शकुन्तलाप्रत्यादेशकौलीनम्।

---

अन्तःपुरोद्यानस्य पालनकर्म = तरूणां रक्षणकार्यम्, समर्पितं = दत्तम् । तत् = तस्मात् आगन्तुकतया = सद्य एव इह संप्राप्ततया अचिरागमनेन न श्रुतपूर्वमिति अश्रुतपूर्वः = इतः पूर्वमश्रुतः, आवाभ्यां = दासीभ्याम् एषः = महोत्सवनिषेधानुबन्धो वृत्तान्तः=कथाप्रसङ्गः।

कञ्चुकी—तदुक्तमभ्युपगच्छन् वदति-भवतु=यद् जातं तद् जातं, न पुनः= न भूयः एवं = इत्थम् आज्ञाविपरीतं प्रवर्तितव्यं = करणीयम् । चूतकलिकाभङ्गादिभिरुत्सवारम्भो न कर्तव्य इति भावः।

उभे—आर्य ! नौ = आवयोः कौतूहलमस्ति, यदि = चेत् अनेन जनेन = नीचेन चेटीजनेन मया श्रोतव्यं = श्रवणार्हम् । न गोपनीयं स्यात्तर्हि । कथयतु = वदतु-अयं = एषः उत्सवः किंनिमित्तम् = किं हेतुकम्, केन कारणेन भर्त्रा = स्वामिना = दुष्ष्यन्तेन वसन्तोत्सवः = मधुमासपवं प्रतिषिद्धः = निषिद्धः ।

सानुमती—मनुष्याः = मानवाः खलु = निश्चयेन उत्सवप्रियाः-प्रिया उत्सवा येषां ते उत्सवप्रियाः प्रियोत्सवाः आमोदप्रियाः भवन्ति तथाप्युत्सवः प्रतिषिद्धः तन्मन्ये गुरुणा महता कारणेन = हेतुना भवितव्यम् = भूयात् ।

कञ्चुकी—न बहुलमबहुलमबहुलं बहुलं भूतमिति बहुलीभूतम् = सर्वजनविदितं, नेदानीं गोपनीयमस्ति, एतत् = वृत्तम् किन्न कथ्यते = कथं न कथ्येत, कथने दोषं न पश्यामीति भावः। किमत्रभवत्योः = भवत्योः कर्णपथं = श्रुतिगोचरं न आयातं = नागतम् भवतीभ्यां न श्रुतम् किमित्यर्थः शकुन्तला प्रत्यादेशकौलीनम् = शकुन्तलायाः = कण्वदुहितुः प्रत्यादेशात् = निराकरणात् अस्वीकारात् कौलीनं निन्दा, शकुन्तलाप्रत्याख्यानादुत्थितो राज्ञो लोकापवादः। स्यात् कौलीनं लोकवादे इत्यमरः।

---

कञ्चुकी—ठीक है। पुनः ऐसा मत करना।
दोनों दासियाँ—महोदय, हमें एक उत्सुकता है, यदि मेरे सुनने लायक हो, गोपनीय न हो तो बताएँ कि किसलिए महाराज ने वसन्तोत्सव की मनाही कर दी है ?
सानुमती—मनुष्य लोग तो उत्सवप्रिय हुआ करते हैं। इस राजा ने वसन्तोत्सव रोक रखा है। अतः इसमें कोई बड़ा कारण अवश्य होना चाहिए।
कञ्चुकी—( मन ही मन ) यह शकुन्तला वाली बात तो बहुत लोगों को मालूम हो जाने से अब प्रसिद्ध हो चुकी है। अतः अब इससे इस बात को कहने में कोई हानि नहीं मालूम होती। ( प्रकट में ) तुम दोनों ने महाराज के द्वारा शकुन्तला के परित्याग का निन्दनीय प्रसंग तो सुना ही होगा ?