अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 386, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें| ३०४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
**कञ्चुकी—**अस्मात्प्रभवतो वैमनस्यादुत्सवः प्रत्याख्यातः।
**उभे—**जुज्जइ। [ युज्यते। ]
( नेपथ्ये ) एदु एदु भवं। [ एतु एतु भवान् ]
कञ्चुकी—( कर्णं दत्त्वा ) अये इत एवाभिवर्तते देवः। स्वकर्मानुष्ठीयताम्।
**उभे—**तह। ( इति निष्क्रान्ते ) [ तथा। ]
( ततः प्रविशति पश्चात्तापसदृशवेषो राजा, विदूषकः प्रतीहारी च )
कंचुकी—( राजानमवलोक्य ) अहो सर्वास्ववस्थासु रमणीयत्वमाकृतिविशेषा-
णाम्। एवमुत्सुकोऽपि प्रिय-दर्शनो देवः। तथा हि—
**कञ्चुकी—**स्ववचनक्रमे दासीद्वयमाह—अस्मात् = शकुन्तलाविरहकारणात्—प्रभवतः = प्रबलात् प्रवर्द्धमानात् वैमनस्यात् = मनस्तापात्, विषादात् उत्सवः = वसन्तोत्सवः प्रत्याख्यातः = राज्ञा निराकृतः, निषिद्धः।
उभे—युज्यते = ईदृशे मनस्तापे देवस्य वसन्तोत्सव प्रत्याख्यानं समुचितमित्यर्थः।
( नेपथ्ये = जवनिकामभ्यन्तरे ) एतु एतु भवान् = आगच्छतु आगच्छतु महाराजः।
**कञ्चुकी—**नेपथ्ये राजागमनं सम्भावयन् कर्णं दत्त्वा = श्रुत्वा सज्जीकृत्याह—अये = अहो, देवः = महाराजः इत एव = अस्यां दिशि, अमुमेव वनोद्देशम् अभिवर्तते = आगच्छति स्वकर्म = आत्मकार्यम् उद्यानरक्षाकर्म अनुष्ठीयताम् = क्रियताम् स्वस्वोचित-कार्यं सम्पाद्यताम्।
उभे—तथा = आम्, इति उक्त्वा ततो निष्क्रान्ते = निर्गच्छतः।
( ततः = तत्पश्चात् पश्चात्तापस्य = परितापस्य सदृशः = अनुकूलः वेषः = रूपं यस्य स पश्चात्तापसदृशवेशः = पश्चात्तापानुरूपवेषधारी राजा = नृपतिर्दुष्यन्तः, विदूषकः = माधव्यः, प्रतिहारी = द्वारपालिका च प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते )
कञ्चुकी—राजानमुपस्थितमवलोक्य कञ्चुकी स्वगतं विमृशति—अहो, सर्वासु = सकलासु अवस्थासु सुखदुःखादिशालिषु अवस्थान्तरेष्वपि विशेषतो दुःखावस्थायम्
**कञ्चुकी—**इस प्रकार शकुन्तला के विरह से बढ़ते हुए उद्वेग और दुःख से ही महाराज ने वसन्तोत्सव मनाने की मनाही कर दी है।
**दोनों दासियाँ—**ठीक बात है। ऐसे दुःख तथा उद्वेग के समय में भला वसन्तोत्सव कैसे संभव हो सकता है।
( नेपथ्य में ) महाराज ! इधर से पधारिए, इधर से।
कञ्चुकी—( कान देकर ) महाराज इधर ही आ रहे हैं। तुमलोग अपना-अपना काम करो अर्थात् यहाँ से जल्दी हटो।
**दोनों दासियाँ—**ठीक है ( दोनों रंगमंच से निकल जाती हैं )
( तदनन्तर पश्चात्ताप के योग्य वेष धारण किये हुए राजा, विदूषक तथा प्रतिहारी प्रवेश करते हैं )
कञ्चुकी—( राजा को देखकर ) वाह, सुन्दर आकृति वालों की सभी अवस्थाओं में मनोहरता विद्यमान रहती है। इस तरह उत्कण्ठित होते हुए भी महाराज देखने में सुन्दर प्रतीत हो रहे हैं। जैसा कि—