अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः ३०५

प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिर्वामप्रकोष्ठार्पितं बिभ्रत्काञ्चनमेकमेव वलयं श्वासोपरक्ताधरः । चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनस्तेजोगुणादात्मनः संस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणोऽपि नालक्ष्यते ॥ ६ ॥

आकृतिविशेषाणाम् = आकृतिविशेषशालिनाम् विशिष्ठाकृतीनाम् महात्मनाम्, सुन्दराणाम् रामणीयकं सुन्दरत्वम् भवति। एवं = इत्थम्, उत्सुकः = विरहोत्कण्ठितोऽपि उद्वेगाकुलः खिन्नोऽपि प्रियदर्शनं: प्रियं = आकर्षकम् दर्शनं = रूपं यस्यासौ प्रियदर्शनः = नयनलोभनीयाकृतिः, मनोहराकृतिः दर्शनीयो देवः = महाराजः। तथाहि-उदाह्रियते-प्रत्यादिष्टेति।

**अन्वयः--**प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिः वामप्रकोष्ठार्पितम् एकमेव काञ्चनं वलयं बिभ्रत् श्वासोपरक्ताधरः चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनः (देवः) क्षीणोऽपि संस्कारोल्लिखितः महामणिरिव आत्मनः तेजो गुणात् न आलक्ष्यते ॥ ६ ॥

पूर्वोक्तमेवार्थमुपपादयति—प्रत्यादिष्टेरिति। प्रत्यादिष्टः = कृशतया निराकृतः **विशेषमण्डनानां-**हार-केयूर-कुण्डलादीनामलङ्काराणां विधिः = धारणविधिर्येन स प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिः = निरस्तविशेषप्रसाधनविधिः, त्यक्तालङ्कारविशेषो वा। राजरूपलक्षणं यथा—

अङ्गान्यभूषितान्येव प्रक्षेपार्थैर्विभूषणैः । येन भूषितवद्भात्ति तद्रूपमिति कथ्यते ॥

**वामप्रकोष्ठार्पितम्-**वामश्चासौ प्रकोष्ठः वामप्रकोष्ठः वामप्रकोष्ठे = सव्यकपूर्रमणिबन्धमध्ये अर्पितं = दत्तम् कार्श्यात् श्लथं एकमेव केवलं काञ्चनं = कनकमयं वलयं = हस्तकटकम् बिभ्रत् = धारयन् **श्वासोपरक्ताधरः—**श्वासेन उपरक्तः अधरो यस्य स श्वासोपरक्ताधरः = उष्णदीर्घश्वासपाटलिताधरोष्ठः चिन्तया = शकुन्तलागतया यज्जागरर्णं रात्रौ अनिद्रा तेन प्रतान्ते = म्लाने नयने = नेत्रे यस्य स चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनः शकुन्तलाविषयकचिन्ताकृतजागरणरक्तलोचनः, देवः = महाराजो दुष्यन्तः क्षीणोऽपि = रात्रिजागरणादिना कृशोऽपि संस्कारोल्लिखितः, संस्कारार्थमुल्लिखितः = उद्घृष्टः = शाणकर्षणकृशः महामणिरिव = मणिराज इव आत्मनः स्वस्य तेजो गुणात् = तेजोबाहुल्यात् नालक्ष्यते = क्षीणो न परिज्ञायते। यथा शाणोल्लिखितो महामणिः पूर्वापेक्षया कृशोऽपि दीप्तिबाहुल्यात् कृश इति न प्रतीयते तथैव महाराजः क्षीणोऽपि स्वतेजो विशेषात् क्षोणो न प्रतीयते।

**अयं भावः—**प्रभावविद्योतितदिगन्तरालस्य महामणेरिव कृशाङ्गयष्टेः महाराजस्य वपुः कार्श्यं तेजोमण्डलाच्छादितं सहसा न केनापि लक्ष्यते। मण्डनविशेषरहितो निशा-

---

विशिष्ट अलंकारों से अपने को सजाने के विधि का परित्याग किए हुए बाईं कलाई में पहने जाने वाले एक ही सुवर्णनिर्मित कंकण को धारण किए हुए उच्छ्वासों से अधिक लाल पड़ गये ओठ चिन्ता के कारण रातभर जागते रहने से अत्यन्त लाल नेत्रोंवाले महाराज शाण पर खरादे गये बहुमूल्य रत्न की तरह कृश होने पर भी अपने तेज की महत्ता से दुर्बल नहीं दिखलाई पड़ रहे हैं ॥ ६ ॥

---

**पाठा०—**१. ॰र्वामप्रकोष्ठे श्लथं ।
२. ॰प्रताम्रनयनस्तेजोगुणैरात्मनः ।
२० शाकु०