अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 402, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३२० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—पश्चादिमां मुद्रां तदङ्गुलौ निवेशयता मया प्रत्यभिहिता—
एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षरं गणय ^१गच्छति यावदन्तम् ।
तावत्प्रिये ^२मदवरोधगृहप्रवेशं नेता जनस्तव समीपमुपैष्यतीति ॥ १२ ॥
राजा—नृपः पुनरुत्तरयति–पश्चात् = अनन्तरम् इमां मुद्रां = इदं मन्नाममुद्राङ्कित-मङ्गुलीयकं निवेशयता = परिधापयता मया प्रत्यभिहिता = प्रियां प्रत्युक्ता ।
अन्वयः—हे प्रिये ! अत्र दिवसे दिवसे एकैकं मदीयं नमाक्षरं गणय, यावदन्तं गच्छति तावत् मदवरोधगृहप्रवेशं नेता जनः तव समीपमुपैष्यति इति ॥ १२ ॥
स्वनामाङ्कितमुद्रायाः शकुन्तलाहस्तगमने वृत्तान्तं विदूषकं प्रति प्रकाशयति राजा दुष्यन्तः = एकैकमत्रेति हे प्रिये ! अयि दयिते ! अत्र = अस्मिन् अङ्गुलीयके दिवसे दिवसे = प्रतिदिनम् एकैकं = एकम् एकम् एकमेव न द्वे त्रीणि वा मदीयं = मत्सम्वन्धि नामाक्षरं = नामात्मकम्अक्षरजातम् गणय = एक द्वे त्रीणि इति क्रमेण संख्यानं कुरु यावत् = यावत्कालं तद्गणनं अन्तं = मन्नामाक्षराणामनवसानं गच्छति, यावद्गणनासमाप्तिः तावत् त्रिचतुरैर्दिनै मदवरोधगृहप्रवेशं = मम अवरोधगृहं = अन्तःपुरमवनं तव प्रवेशः नेता = प्रापयिता जनः = त्वदानयनं योग्यः कश्चन मदीयो जनः 'तव = भवत्या समीप = निकटं सविधम् उपैष्यति = अभिगमिष्यति इति इत्थं ममापि प्रत्यभिहिता ।
अयं भावः—हे सखे माधव्य ! कण्वतपोवने गान्धर्वविवाहानन्तरं निजराजधान्यै प्रस्थितं मां प्रिया शकुन्तला अश्रुपूर्णं लोचनं विधाय मामपृच्छत् यत् कतिभिर्दिनैः आर्यपुत्रः स्वसन्देशं दास्यति । ततो मया इदमङ्गुलीयकं तदङ्गुलौ परिधापयता सा प्रोक्तं प्रिये ! अत्राङ्कितं मन्नामाक्षरं प्रत्यहमेकैकमक्षरं गणय यावदेव मन्नामाक्षराणामन्त्यं दु-ष्-य-न्त इत्यत्र तकारं गमिष्यति तावत् कालं कश्चन मदीयः कुलीनः राजपुरुषः त्वदन्तिकमागत्य त्वां स बहुमानं ममावरोधं प्रापयिष्यतीत्येवं मया साभिहिता । तदनन्तरं राजधानीमुपेत्य हतबुद्धिना मया न कश्चनात्मीयो जन तत्समीपे प्रहितः । अत्रापि चिरं प्रतीक्ष्य तत्तातेन महर्षिणा कण्वेन सरलहृदया सा स्वयमेव मे समीपे समुपस्थापिता परं मतिभ्रमात् मया तदानीं सा प्रत्याख्याता । सांप्रतमङ्गुलीयकदर्शनेन लब्धस्मृतिः एवं विलपामि । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः वृत्तं च वसन्ततिलका ॥ १२ ॥
राजा—तब मैंने इस अंगूठी को उसकी अंगुली में पहनाते हुए कहा था कि—
हे प्रिये ! इस अंगूठी में मेरे नाम के जो अक्षर हैं उनको तुम प्रतिदिन एक-एक कर गिनती रहना जब तुम मेरे नाम के अक्षरों के अन्तिम अक्षर पर पहुँचोगी तभी मेरे अन्तःपुर के अधिकारी पुरुष मेरी आज्ञा से तुमको लेने के लिए तुम्हारे पास पहुँच जायेंगे ॥ १२ ॥
विशेष—दुष्यन्त का नाम अंगूठी पर खुदा था, जिसमें पाँच अक्षर थे । अतः पाँच दिन के भीतर तुम्हारे पास हस्तिनापुर से कोई न कोई प्रामाणिक व्यक्ति आ जायेगा । यहाँ सीधे-सीधे स्पष्ट रूप से पाँच दिन न कहकर अप्रत्यक्ष रूप से कहने के कारण पर्यायोक्त अलङ्कार है । गच्छति क्रिया वर्तमानकालिक है, फिर भी आसन्न भविष्य बता रहा है । इस प्रकार राजधानी में मेरे पास पहुँच जाने के बाद वहाँ से मेरे आदेश पर चल पड़े दूत को यहाँ तक पहुँचने भर की देर है ?
पाठा०—१. यासि न यावदन्तम् । २. मदवरोधनिदेशवर्ती ।