अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१९९ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा— ^१उपालप्स्ये तावदिदमङ्गुलीयकम् ।

विदूषकः—( आत्मगतम् ) गहीदो णेण पन्था उम्मत्तआणं । [ गृहीतोऽनेन पन्था उन्मत्तानाम् । ]

राजा—( अङ्गुलीयकं विलोक्य ) मुद्रिके !

कथं नु तं ^२बन्धुरकोमलाङ्गुलिं करं विहायासि निमग्नमम्भसि ।
अथवा—
अचेतनं नाम गुणं न लक्षयेन्मयैव कस्मादवधीरिता प्रिया ॥ १३ ॥

---

शङ्का आसीत् । अथवा = यद्वा ईदृशः एतादृशः = प्रगाढः अनुरागः = प्रेम अभिज्ञायते = परिचीयते इति अभिज्ञानं = परिचयचिन्हम् अपेक्षते कथमिव = केन प्रकारेण इव, एतत् = इदं पूर्वोक्तम् ।

**राजा—**उपालप्स्ये = निन्दिष्यामि तावत् इदम् = एतत् अङ्गुलीयकं = मुद्रिकाम् ।

विदूषकः—( आत्मगतमेव ) अनेन = राज्ञा दुष्यन्तेन उन्मत्तानां = उन्मादपदवी-मारूढानां वातुलानां पन्थाः = मार्गः गृहीतः = अङ्गीकृतः ।

राजा—( अङ्गुलीयकं विलोक्य वदति— ) मुद्रिके = अङ्गुलीयक !

अन्वयः—( हे अङ्गुलीयक ! ) बन्धुरकोमलाङ्गुलिम् तं करं विहाय कथं नु अम्भसि निमग्नमसि । अथवा अचेतनं नाम गुणं न लक्षयेत् मयैव प्रिया कस्मात् अवधीरिता ॥ १३ ॥

अथ राजा दुष्यन्तो दुःखितो भूत्वा मुद्रामुपालभते—कथमिति । हे अङ्गुलीयक ! बन्धुराः = सुन्दरा उन्नतानता ( पर्वसु नताः तन्मध्ये उदरे उन्नताः ) कोमलाः = मृदवः अङ्गुलयः = करशाखाः यस्मिन् स तं बन्धुरकोमलाङ्गुलि रक्तोत्पलच्छविमृदुसुन्दराङ्गुलि-ललितम्—'बन्धुरं सुन्दरं रम्ये' इति विश्वः । शकुन्तलायाः करं = हस्तं विहाय = त्यक्त्वा अम्भसि = जले निमग्नम् कथं = बुडितमसि आत्मानं मज्जयसि असि । अथवा = यद्वा अचेतनं = चेतनाहीनं जडं वस्तु नाम गुणं सौन्दर्यादिकं = प्रेमादिकमुत्कर्षं न लक्षयेत् = न पश्येत् न विचारयेत् । अचेतनं गुणान् लक्षयितुं शक्नुयादित्यसंभाव्यम् । तत्तर्हि क्षमार्हम् । मया गुणपक्षपातिना सचेतनेन एव = अपि कस्मात् = केन कारणेन, अकारणं

---

रूप से किए हुए अपने विवाह में सन्देह हो गया, परन्तु ऐसा बढ़ा हुआ अनुराग भी निशानी की अपेक्षा रखता है। यह कहाँ तक ठीक है।

**राजा—**मित्र ! अब मैं अंगूठी को ही उलाहना दूँगा।

विदूषक—( मन ही मन ) अब इन्होंने पागलों का सा मार्ग पकड़ लिया है।

राजा—( अंगूठी को देखकर ) मुद्रिके !

उस शकुन्तला के कोमल कोमल अंगुलियों से सुन्दर हाथ को छोड़कर तू पानी में क्यों गिर गई ? अथवा अचेतन वस्तु यदि गुणों को न समझे जो कदाचित् ठीक भी है, परन्तु चेतन होकर भी मैंने ऐसी गुणवती प्रिया को क्यों त्याग दिया ॥ १३ ॥

**विशेष—**जब मैंने सचेतन होकर भी अपनी प्रिया का त्याग कर दिया तो तुम अचेतन होकर उसे त्याग दिया तो कौन बड़ी बात है ?

---

**पाठा०—**१. भवतु, उपालप्स्ये । २. कोमलबन्धुराङ्गुलिं ।