अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः । ३३३

विदूषकः—( आत्मगतम् ) कहं बुभुक्खाए खादिदव्वो म्हि [ कथं बुभुक्षया खादितव्योऽस्मि । ]

राजा—अकारणपरित्यागानुशयतप्तहृदयस्तावदनुकम्प्यतामयं जनः पुनर्दर्शनेन ।

( प्रविश्यापटीक्षेपेण चित्रफलकहस्ता )

चतुरिका—इअं चित्तगदा भट्टिणी । [ इयं चित्रगता भट्टिनी । ] ( इति चित्रफलकं दर्शयति । )

---

प्रिया = दयिता शकुन्तला अवधीरिता = अस्वीकारेण तिरस्कृता । त्यक्तायाः पुनरुपादाने महापुरुषस्यानौचित्यात् । अतोऽहमेवोपलम्भ्ये इति भावः । जडमेतत् गुणं न वीक्षते इति युक्तमेव ।

अर्थात्—हे मम मुद्रिके मया समये सस्नेहं प्रियाङ्गुली परिधापितमपि त्वं रक्तोत्पलम् अतिमृदुलच्छविं प्रियायाः पाणिं परिहाय विरक्तमिव जले निमग्नं तदनुचितमेव त्वयाचरितम् । यद्वा अचेतनस्य सौन्दर्यादिकमनपेक्षमाणस्य तव को दोषः, गुणपक्षपातिनः सचेतनस्य ममैवायमपराधः । न तु तव अतोऽहमेवोपलब्धव्यः । अत्र विभावना-विशेषोक्ति-समासोक्त्यर्थान्तरन्यासा अलङ्कारा, वंशस्थवृत्तञ्च ।

विदूषकः—अथ माधव्य आत्मगतं = यथा राज्ञः श्रवणगतं न भवेत् तथा ब्रूते—कथं = किम् भोक्तुमिच्छा बुभुक्षा तयातिप्रबलतया बुभुक्षया = क्षुधया खादितव्यः = भक्षितव्यः अस्मि = भवामि बुभुक्षया अतिपीडितोऽहं यत् सा मां भक्षयिष्यतीति । राजाऽसौ उन्मत्त अतो विषयान्तरसंचाराभावात् मया भोजनार्थं गन्तुमशक्यमिति तात्पर्यम् ।

राजा—अथ राजा प्रियावियोगेन परितप्यमानहृदयः प्रियां प्रार्थते—प्रिये ! अकारणं यः परित्यागः = प्रत्याख्यानं तस्मात् य अनुशयाः = पश्चात्तापः तेन तप्तं = शोकाकुलं हृदयं यस्य सः अकारणपरित्यागानुशयतप्तहृदयः = वृथात्वत्परित्यागदुःखितमनसोऽयं = एषः जनोऽहं पुनर्दर्शनेन भूयोदर्शनदानेन अनुकम्पताम् = अनुगृह्यताम् दयापात्रीक्रियताम् ।

( राज्ञा प्रार्थितं प्रियादर्शनं सम्पादयितुं चित्रफलकहस्तायाश्चतुरिकायाः प्रवेशं दर्शयति कविः—अपटीक्षेपेण—अपटी=जवनिका तस्याः क्षेपम् = चालनम् अपसारणम्कृत्वा चित्रफलकहस्ता चित्रफलक आलेख्यपटो, हस्ते=करे यस्याः सा चित्रफलकहस्ता प्रविश्य = अन्तरागत्य )

चतुरिका—इयं = एषा चित्रे = आलेख्ये गता = अर्पिता लिखितेति चित्रगता = चित्रार्पिता भट्टिनी = अनभिषिक्ता राजदाराः, शकुन्तला ‘देवी कृताभिषेकायामितरासु च भट्टिनी’ इत्यमरः । ( इति = एवमुक्त्वा ततः चित्रफलकं = चित्रपटं दर्शयति ) ।

---

विदूषक—( मन ही मन ) मित्र ! तुम मुझको भूख से सचमुच ही मार डालोगे ।

राजा—प्रिये ! बिना कारण के ही तुम्हारा परित्याग करने से अब पश्चात्ताप से मेरा हृदय जल रहा है । अतः अब तो मुझे अपना दर्शन देकर पुनः मुझे कृतार्थ करो ।

( हाथ में चित्रपट लिए हुई पर्दा हटाकर प्रवेश करके )

चतुरिका—यह चित्र में अङ्कित स्वामिनी है ( ऐसा कहकर चित्र दिखलाती है )

विशेष—राजा ने पुनः दर्शन चाहा और संयोगवश वह चित्र रूप में आ गया ।