अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः । ३३३

विदूषकः—( आत्मगतम् ) कहं बुभुक्खाए खादिदव्वो म्हि [ कथं बुभुक्षया खादितव्योऽस्मि । ]

राजा—अकारणपरित्यागानुशयतप्तहृदयस्तावदनुकम्प्यतामयं जनः पुनर्दर्शनेन ।

( प्रविश्यापटीक्षेपेण चित्रफलकहस्ता )

चतुरिका—इअं चित्तगदा भट्टिणी । [ इयं चित्रगता भट्टिनी । ] ( इति चित्रफलकं दर्शयति । )

---

प्रिया = दयिता शकुन्तला अवधीरिता = अस्वीकारेण तिरस्कृता । त्यक्तायाः पुनरुपादाने महापुरुषस्यानौचित्यात् । अतोऽहमेवोपलम्भ्ये इति भावः । जडमेतत् गुणं न वीक्षते इति युक्तमेव ।

अर्थात्—हे मम मुद्रिके मया समये सस्नेहं प्रियाङ्गुली परिधापितमपि त्वं रक्तोत्पलम् अतिमृदुलच्छविं प्रियायाः पाणिं परिहाय विरक्तमिव जले निमग्नं तदनुचितमेव त्वयाचरितम् । यद्वा अचेतनस्य सौन्दर्यादिकमनपेक्षमाणस्य तव को दोषः, गुणपक्षपातिनः सचेतनस्य ममैवायमपराधः । न तु तव अतोऽहमेवोपलब्धव्यः । अत्र विभावना-विशेषोक्ति-समासोक्त्यर्थान्तरन्यासा अलङ्कारा, वंशस्थवृत्तञ्च ।

विदूषकः—अथ माधव्य आत्मगतं = यथा राज्ञः श्रवणगतं न भवेत् तथा ब्रूते—कथं = किम् भोक्तुमिच्छा बुभुक्षा तयातिप्रबलतया बुभुक्षया = क्षुधया खादितव्यः = भक्षितव्यः अस्मि = भवामि बुभुक्षया अतिपीडितोऽहं यत् सा मां भक्षयिष्यतीति । राजाऽसौ उन्मत्त अतो विषयान्तरसंचाराभावात् मया भोजनार्थं गन्तुमशक्यमिति तात्पर्यम् ।

राजा—अथ राजा प्रियावियोगेन परितप्यमानहृदयः प्रियां प्रार्थते—प्रिये ! अकारणं यः परित्यागः = प्रत्याख्यानं तस्मात् य अनुशयाः = पश्चात्तापः तेन तप्तं = शोकाकुलं हृदयं यस्य सः अकारणपरित्यागानुशयतप्तहृदयः = वृथात्वत्परित्यागदुःखितमनसोऽयं = एषः जनोऽहं पुनर्दर्शनेन भूयोदर्शनदानेन अनुकम्पताम् = अनुगृह्यताम् दयापात्रीक्रियताम् ।

( राज्ञा प्रार्थितं प्रियादर्शनं सम्पादयितुं चित्रफलकहस्तायाश्चतुरिकायाः प्रवेशं दर्शयति कविः—अपटीक्षेपेण—अपटी=जवनिका तस्याः क्षेपम् = चालनम् अपसारणम्कृत्वा चित्रफलकहस्ता चित्रफलक आलेख्यपटो, हस्ते=करे यस्याः सा चित्रफलकहस्ता प्रविश्य = अन्तरागत्य )

चतुरिका—इयं = एषा चित्रे = आलेख्ये गता = अर्पिता लिखितेति चित्रगता = चित्रार्पिता भट्टिनी = अनभिषिक्ता राजदाराः, शकुन्तला ‘देवी कृताभिषेकायामितरासु च भट्टिनी’ इत्यमरः । ( इति = एवमुक्त्वा ततः चित्रफलकं = चित्रपटं दर्शयति ) ।

---

विदूषक—( मन ही मन ) मित्र ! तुम मुझको भूख से सचमुच ही मार डालोगे ।

राजा—प्रिये ! बिना कारण के ही तुम्हारा परित्याग करने से अब पश्चात्ताप से मेरा हृदय जल रहा है । अतः अब तो मुझे अपना दर्शन देकर पुनः मुझे कृतार्थ करो ।

( हाथ में चित्रपट लिए हुई पर्दा हटाकर प्रवेश करके )

चतुरिका—यह चित्र में अङ्कित स्वामिनी है ( ऐसा कहकर चित्र दिखलाती है )

विशेष—राजा ने पुनः दर्शन चाहा और संयोगवश वह चित्र रूप में आ गया ।

३९४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—साहु वअस्स। महुरावत्थाणदंसणिज्जो भावाणुप्पवेसो। क्खलदि विअ मे दिट्ठी णिण्णुण्णअपद्देसेसु। [ साधु वयस्य ! मधुरा वस्थानदर्शनीयो भावानुप्रवेशः। स्खलतीव मे दृष्टिनिम्नोन्नतप्रदेशेषु। ]

सानुमती—अंमो एसा राएसिणो णिउणदा। जाणे सही अग्गदो मे वट्टदित्ति। [ अहो ! एषा राजर्षेर्निपुणता जाने सख्यग्रतो मे वर्तत इति । ]

राजा—

यद्यत्साधु न चित्रे स्यात्क्रियते तत्तदन्यथा ।
तथापि तस्या लावण्यं रेखया किंचिदन्वितम् ॥ १४ ॥

विदूषकः—माधव्यो राजानं विनोदयितुं चित्रं श्लाघते—हे वयस्य ! = हे मित्र ! साधु = अद्भुतं धन्योऽसि मधुरावस्थादर्शनीयः मधुरं = चेतोहरं, यत् अवस्थानं = रेखास्थानोत्पन्नस्तनजघनाद्याकृतिविशेष विन्यासः तेन दर्शनीयः= हृद्यां सुस्पष्टमालक्ष्यो भावानुप्रवेशः = प्रेमाविर्भावः। निम्नाः = अवनताश्च उन्नताः = उच्चाश्च ते प्रदेशाः = स्थानानि चेति ते तेषु निम्नोन्नतप्रदेशेषु = नाभिस्तनादिषु स्खलतीव = चलतीव उच्चेषु प्रतिहता निम्नेषु अधः पतितेव भवति मे = मम दृष्टिः = चक्षुः। यथा प्रत्यक्षदृष्टायामाकृतौ निम्नोन्नतेषु दृष्टिः स्खलति तथा चित्रेऽपीति महदालेख्यकौशलमिति तात्पर्यम्।

सानुमती—माधव्योक्तमेवानुसन्धायाप्सरा सानुमती ब्रवीति—अहो = आश्चर्यम् एषा = इयं चित्रे = दुष्यन्तस्य निपुणता = पटुता, चित्रनिर्माणकौशलम् जाने = प्रतीये संभावयामि, सखी = आली शकुन्तला अग्रतः = समक्षं मे = मम वर्तते = विद्यते इति। चित्रलिखितापि तादात्म्यात् साक्षात् सखी प्रत्यक्षवत् पुरोभासत इति तात्पर्यम् ।

राजा—नृपो हि प्रकृत्यपेक्षया चित्रापितप्रकृतेरपकर्षमाह—यद्यदिति ।

अन्वयः—चित्रे यत् यत् साधु न स्यात् तत्तदन्यथा क्रियते तथापि रेखया तस्या लावण्यं किञ्चिदन्वितम् ॥ १४ ॥

वास्तविक प्रकृत्यपेक्षया चित्रगतप्रकृतेरपकर्षं राजा दुष्यन्तो ब्रवीति—यद्यदिति। चित्रे = मत्कृते आलेख्ये यद्-यत् = विलिख्यमानमङ्गं यद्-यद्वस्तु साधु न स्यात् = सम्यङ् न भवेत् मया स्वदोषादेव साधु न लिखितम् तत् तदेव तत्सर्वम् = अन्यथा क्रियते = प्रवृत्त्यपि लिख्यते। मया चित्रे तस्या लावण्यं सर्वं सम्पादयितुं पौनःपुन्येन यत्नः कृत इत्यर्थः तथापि = कृतेऽपि महति श्रमे संमार्ज्यं संमार्ज्यं भूयो भूयो लिख्यमानमपि रेखया = तूलिकाविहितचित्रेण तस्याः = शकुन्तलायाः लावण्यं = कमनीयता किञ्चित् =

विदूषक— मित्र ! बहुत अच्छा, सुन्दर रीति से अवयव विन्यास के कारण भावों का सञ्चार दर्शनीय है। ऊँचे-नीचे स्थानों पर मेरी दृष्टि फिसल सी रही है।

सानुमती— राजर्षि दुष्यन्त की चित्रनिर्माण की निपुणता आश्चर्यजनक है। मुझे प्रतीत हो रहा है कि मेरी सखी शकुन्तला मेरे सामने विद्यमान है।

राजा— चित्र में जो कुछ अच्छा नहीं है वह सब पुनः ठीक बनाया जा रहा है। तो भी उस शकुन्तला का सौन्दर्य रेखाओं द्वारा थोड़ा ही प्रगट किया जा सका है ॥ १४ ॥

विशेष— दुष्यन्त चित्रनिर्माण में बड़े ही प्रवीण हैं। उनकी कलाकारिता पर विदूषक और सानुमती मुग्ध हैं, फिर भी उनका कहना है कि यद्यपि मैंने इस चित्र के बनाने में कई अंश बार-बार मिटाकर बनाये हैं किन्तु फिर भी शकुन्तला का सौन्दर्य थोड़ा ही उभर सका है।

षष्ठोऽङ्कः ३२५

सानुमती—सरिसं एदं पच्छात्तावगुरुणो सिनेहस्स अणवलेवस्स अ। [ सदृशमेतत् पश्चात्तापगुरोः स्नेहस्यानवलेपस्य च। ]

विदूषकः—भो दाणिं तिण्णिओ तत्तहोदीओ दीसंति। सव्वाओ अ दंसणोआओ। कदमा एत्थ तत्तहोदी सउंदला। [ भोः इदानीं तिस्रस्तत्रभवत्यो दृश्यन्ते। सर्वाश्च दर्शनीयाः। कतमात्र तत्रभवती शकुन्तला। ]

सानुमती—अणभिण्णो खु ईदिसस्स रूवस्स मोहदिट्ठी अअं जणो। [ अनभिज्ञः खल्वीदृशस्य रूपस्य मोहदृष्टिरयं जनः। ]

राजा—त्वं तावत्कतमां तर्कयसि ?

---

अत्यल्पम् अन्वितम् = अनुगतम्, अनुकृतं पौनःपुन्येन कृतेऽपि प्रयत्ने तस्या लावण्यं स्वल्पमेव समायातम्। अर्थात्—स्वयं विधात्रा मनसा कल्पिता सा शकुन्तलेति च मया मानुषेण कथं सम्यगालिखितुं शक्यते ? तस्मात् हे सखे माढव्य ! व्यर्थमेव ते प्रशंसा वाक्यम् संगीतरत्नाकरे रेखालक्षणं च एवमुक्तमस्ति।

शिरोरत्नकरादीनामङ्गानां मेलने सति।
कार्यस्थितियंतो नेत्रहरा रेखा प्रकीर्तिता ॥

अत्र पद्येऽनुष्टुभ्भेद एव पथ्यावक्त्रं नामकमस्ति वृत्तम् ॥ १४ ॥

सानुमती--राज्ञ पश्चात्तापवचनमाकर्ण्य सानुमती स्वगतं वदति यत् सदृशमनुरूपमनुकूलमेव एतत् दुष्यन्तोक्तः पश्चात्तापवचने पश्चात्तापगुरोः पश्चात्तापेन = परितापेन गुरोः = अधिकस्य स्नेहस्य प्रेम्णः अनवलेपस्य = अविद्यमानः अवलेपः = दोषो यत्र तादृशस्य अनवलेपस्य = विनयस्य।

विदूषकः--चित्रे लिखितानां तिसृणां स्त्रीणां मध्ये कतमा शकुन्तलेत्यजानन् विदूषको राजानं पृच्छति-भो = अये ! इदानीं = अधुना तिस्रः त्रिसंख्याकाः तत्र भवत्याः = माननीया दृश्यन्ते = अवलोक्यन्ते सर्वाः = सकला दर्शनीयाः = दर्शनयोग्याः रूपवत्यः आसां मध्ये कतमा = का तत्र भवती शकुन्तला ?

सानुमती—विदूषकवचनेन सा तमुपहसति—अनभिज्ञः = अपरिचितः खलु = निश्चयेन ईदृशस्य = एतत्प्रकारकस्य रूपस्य = शकुन्तलासौन्दर्यस्य मोहदृष्टिः मोहः = मुग्धता दृष्टौ = चक्षुषि यस्य स मोहदृष्टिः जडबुद्धिः निष्फलनेत्रः अयं = एष जनः। एष माढव्यो विदूषकः चित्र पश्चप्रमापटलं दृष्ट्वा मूढदृष्टिरसौ सञ्जात इत्यर्थः।

राजा—नृपः माढव्यं पृच्छति—मित्र ! त्वं तावत् आसु कतमां = काम् तर्कयसि = मन्यसे विचारयसि ? निश्चिनोषि ?

---

सानुमती—पश्चात्ताप के कारण बढ़े हुए प्रेम तथा अभिमान शून्यता के अनुरूप ही यह वक्तव्य है।

विदूषक—अजी, इसमें तो तीन आदरणीया युवतियाँ दिखाई दे रही हैं। सभी देखने लायक हैं। इनमें श्रीमती शकुन्तला कौन हैं ?

सानुमती—निष्फल दृष्टिवाला यह व्यक्ति इस तरह के अनुपम रूप से अनभिज्ञ ही है।

राजा--अच्छा तो तुम इनमें किसको शकुन्तला समझते हो ?

३२६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—तक्केमि जा एसा सिढिलकेसबन्धणुव्वंतकुसुमेण केसंतेण उब्भिण्णस्सेअविंदुणा वअणेण विसेसदो आसरिआहिं बाहाहिं अवसेअसिणिद्धि-तरुणपल्लवस्स चूअपाअवस्स पासे इसिपरिससंता विअ आलिहिदा सा सउंतला। इदरोओ सहीओ त्ति। [ तर्कयामि येषा शिथिलकेशबन्धनोद्वान्तकुसुमेन केशान्तेनोद्भि-न्नस्वेदबिन्दुना वदनेन विशेषतोऽपसृताभ्यां बाहुभ्यामवसेकस्निग्धतरुणपल्लवस्य चूतपादपस्य पार्श्वे ईषत्परिश्रान्तेवालिखिता सा शकुन्तला। इतरे सख्याविति। ]

राजा—निपुणो भवान्। अस्त्यत्र मे भावचिह्नम्।

---

विदूषकः—माधव्यो वदति यत् तर्कयामि = मन्ये या एषा = इयम् शिथिलं = श्लथं केशानां = मूर्धजानां बन्धनं = बन्धः तेन उद्भ्रान्तानि कुसुमानि = प्रसाधनपुष्पाणि यस्मात् स तेन शिथिलकेशबन्धनोद्वान्तकुसुमेन = प्रश्लथकेशकलापबन्धननिर्गलितपुष्पेण केशा-न्तेन = केशपाशहस्तेन उपलक्षिता, उद्भिन्ना = उद्गताः संजाताः स्वेदबिन्दवः श्रमजल-जालानि यस्मिन् तत् तेन उद्भिन्नस्वेदबिन्दुना = संजात घर्मजलाञ्चितेन वदनेन = मुखेन, विशेषतः = विशेषेण, बाहुल्येन, अपसृताभ्यां = आनतांशाभ्यां बाहुभ्यां = भुजाभ्या-मुपलक्षिता, अवसेकेन = अवसेचनेन स्निग्धाः = मसृणाः तरुणपल्लवाः=नवपत्राणि यस्मिन् स तस्य अवसेकस्निग्धाभिनवपल्लवस्य = जलसेकार्द्रीभूतनवकिसलयस्य चूतपादपस्य = आम्रवृक्षस्य पार्श्व = निकटे ईषत्परिश्रान्तेव = पादपेषु जलसेवनात् किञ्चिद् जात-श्रमेव, आलिखिता = चित्रिता सा शकुन्तला इतरे = परिशिष्टे अन्ये द्वे सख्यौ = आल्यो प्रियंवदानसूये इति तर्कयामि। अत्र एव सन्ति श्रमपरिणामाः केशबन्धशैथिल्यं, स्वेदो-द्गमः, भुजापसरणञ्च, ते सर्वे तत्र दृश्यन्ते।

राजा—विदूषकोक्तिमनुमोदमानो नृपस्तं श्लाघते-निपुण = पटुः, विशेषज्ञो भवान्=अस्ति रूपविशेषस्य सूक्ष्मेक्षिकयैव कुशाग्रधिषणैरेव लक्षितुं शक्यत्वादितिभावः। अत्र = शकुन्तलाचित्रे मे = मम, भावचिह्नम् = अनुरागलक्षणम् अयं भावः अस्याः प्रतिकृते-रुपरि वर्तमानं मदीयाश्रुप्रस्वेदादिपतनचिह्नैरेव परिज्ञातुं शक्यते एषा शकुन्तलेति। चित्रकारस्य मम रत्यादेः विभावानुभावादेः अश्रुबिन्दुप्रस्वेदरेखादिकं चिह्नजातमात्र

---

विदूषक—मेरा अनुमान है कि छिड़काव से चिकने हुए पल्लवों वाले आम के पेड़ के पास वह जो ढीले केशबन्धन से बाहर निकले फूलवाले केशपाश से तथा छलछलाते हुए पसीने की बूँदों वाले मुख से तथा अधिक लटकी भुजाओं से जरा थकी सी चित्रित की गई है, यह शकुन्तला है और अन्य दो सहेलियाँ हैं।

विशेष—दुष्यन्त ने आश्रम में शकुन्तला को उस समय देखा था, जब वह आश्रम के वृक्षों को सखियों के साथ सींच रही थी। उस समय वह श्रान्त-सी थी, उसकी चोटी ढीली पड़ गई थी, अतः उसमें लगाये गये पुष्प रह-रह कर गिर रहे थे, उसके मुखपर पसीने की बूँदें झलझला आई थी; उसकी कोमल बाहें थक गई थी, वह आम्र के पास खड़ी लता-सी प्रतीत हो रही थी, उसके इसी सौन्दर्य पर भारत सम्राट् हस्तिनापुर का अधिपति दुष्यन्त अपने को न्योछावर कर बैठा था। दुर्वासा के शाप का प्रभाव समाप्त हो जाने पर दुष्यन्त ने इसी दृश्य को अपनी कला का विषय बनाया है।

राजा—तुम बड़े चतुर हो, इस चित्र में मेरे सात्विक भावों की निशानी है।

षष्ठोऽङ्कः ३२७

स्विन्नाङ्गुलिविनिवेशो रेखाप्रान्तेषु दृश्यते मलिनः ।
अश्रु च कपोलपतितं दृश्यमिदं वर्तिकोच्छ्वासात् ॥ १५ ॥

राजा—चतुरिके ! अर्धलिखितमेतद्विनोदस्थानम् । गच्छ वर्तिकां तावदानय ।
चतुरिका—अज्ज माढव्व ! अवलंब चित्तफलं जाव आअच्छामि [ आर्य माढव्य ! अवलम्बस्व चित्रफलकं यावदागच्छामि । ]

फलके स्पष्टमवलोक्यते । अस्मिन् चित्रफलके यां प्रतिकृतिं शकुन्तलेयमिति मन्यसे तस्या मदङ्गुलिस्पर्शादिना मत्सात्विकभावचिह्नं प्रस्वेदरेखादिकं जातमित्याशयः ।

अन्वयः—रेखाप्रान्तेषु मलिनः स्विन्नाङ्गुलिविनिवेशः दृश्यते । इदं च कपोलपतितमश्रुवर्तिकोच्छ्वासात् दृश्यम् ।

प्रतिकृतौ लिखितासु तिसृषु ललनासु सावधानतया मुनिकन्यां शकुन्तलां परिचयन्तं विदूषकं श्लाघमानो राजा दुष्यन्तो ब्रवीति-स्विन्नाङ्गुलिरिति । रेखाप्रान्तेषु रेखायाः = प्रान्तेषु = पार्श्वदेशेषु मलिनः आविलः स्विन्नाङ्गुलिनिवेशः—स्विन्नाः भावोदयात् स्वेदयुक्ताः या अङ्गुलयः = करशाखाः तासां सन्निवेशः = संस्थापनं विन्यास इति स्विन्नाङ्गुलिसन्निवेशः = प्रस्वेदाविलाङ्गुलिसम्पर्कः, दृश्यते = विलोक्यते । यद्वा प्रान्तेषु = चित्रफलकपयन्तःभागेषु स्विन्नानामङ्गुलीनां विनिवेशात् = सम्पर्कात्, मलिना = श्यामा रेखा = अङ्गुत्यादिरेखा दृश्यते । चित्रलेखनावस्थायां भावोदयादङ्गुलिषु स्वेदः, स्वेदाच्च अङ्गस्य मालिन्यं अङ्गमालिन्यादेव च भावोदयानूमानम् । इदं च कपोलपतितं-कपोलयोः = चित्रस्थायाः शकुन्तलायाः गण्डयोः पतितं प्राप्तम् अश्रु = मम सात्विकभावोदयेनोत्पन्नं मदीयं नेत्रजलं वर्तिकोच्छ्वासात् वर्तिका = चित्रपटे लेपविशेषः तत्साध्या या रेखायां उच्छ्वासात् = संश्लेषशैथिल्यात् 'पटभेदे पक्षिभेदे तूलिकायां च वर्तिका' इत्यमरः दृश्यम् = लक्ष्यम् ज्ञातुं शक्यम् अर्थात् मित्र ! माढव्य ! त्वं सत्यमसि चतुरः । त्वया नूनं परिचिता मे प्रिया शकुन्तला अस्मिन् चित्रे कश्चन यः श्यामः अङ्गो दृश्यते स चित्रलेखनसमये तां त्वत्सखीं शकुन्तलामन्सुस्मरतों मम भावोदयात्, स्वेदाङ्गुलिविन्यासेन संजातः । यच्च चित्रलिखितायाः तस्याः कपोलयोः पतितं मम नयनजलं तद् वर्तिकोच्छ्वासात् जातम् । अत्रानुमानालङ्कारः आर्यावृत्तञ्च ॥ १५ ॥

राजा--चतुरिके ! एतत् = इदं विनोदस्थानम्, मनोरञ्जनाधारः, मन्मनोमोदावहम् एतच्चित्रम्, अर्धलिखितं = अर्द्धाङ्कितम्, असमाप्तं वर्तते । अतः गच्छ = व्रज वर्तिकां = तुलिकाम् चित्रलेखनद्रव्याणि तावत् आनय ।

**चतुरिका—आय्यंमाढव्य ! एतत्=**चित्रफलकम् = पटं अवलम्बस्व= धारयस्व यावत् = यावत्पर्यन्तमहमागच्छामि = परावर्ते ।

---

चित्रपट के किनारे-किनारे धूमिल पसीने से युक्त अंगुलियों का निशान दिखाई पड़ रहा है तथा यह चित्रगत शकुन्तला के गालों पर गिरा हुआ आँसू, रंग के फूल जाने से देखा जा सकता है ॥ १५ ॥

राजा—चतुरिके ! मेरे मनोरन्जन का यह साधन अधूरा ही चित्रित हुआ है, तो जाओ तूलिका लाओ ।

**चतुरिका—**आदरणीय माधव्यजी, चित्रपट को तबतक पकडिये जब तक मैं आती हूँ ।

३२८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—अहमेवैतदवलम्बे । ( इति यथोक्तं करोति । )

( निष्क्रान्ता चेटी ) ।

राजा—( निःश्वस्य ) अहं हि—

साक्षात्प्रियामुपगतामपहाय पूर्वं
चित्रार्पितां पुनरिमां बहुमन्यमानः ।
स्रोतोवहां पथि निकामजलामतीत्य
जातः सखे ! प्रणयवान् मृगतृष्णिकायाम् ॥ १६ ॥

---

**राजा—**अहमेव = स्वयम्, एतत् = चित्रफलकम्, आत्मविनोदार्थम्, अवलम्बे = धारये । ( इति = एवमुक्त्वा यथोक्तं करोति = चित्रं धारयति )

( चेटी = परिचारिका च निष्क्रान्ता = बहिर्गता ) ।

**राजा—**नृपो दुष्यन्तः निःश्वस्य = दीर्घश्वासं गृहीत्वा आत्मनोऽविमृश्यकारित्वमनु सन्धाय पश्चात्तापमनुभवन्नाह—अहं हि—साक्षादिति ।

**अन्वयः—**सखे ! अहं हि पूर्वं साक्षात् उपगतां प्रियाम् अपहाय चित्रार्पिताम् इमां पुनः बहु मन्यमानो निकामजलां स्रोतोवहाम् पथि अतीत्य मृगतृष्णिकायां प्रणयवान् जातोऽस्मि ॥ १६ ॥

आत्मनोऽविमृश्यकारित्वमनुसन्धायह्यन्तमनुतप्यमानो राजा दुष्यन्तः नैजीमवस्थां वर्णयति—साक्षादिति । हे सखे माढव्य ! पूर्वं = प्रथमं साक्षात् = प्रत्यक्षं स्वयमेव उपगतां = समीपे समागतां प्रियां = दयितां शकुन्तलाम् अपहाय = अवगणय्य निरस्य चित्रार्पिता = आलेख्ये लिखिताम्, इमां = पुरतोदृश्यमानां पुनः बहुमन्यमानः = प्रीतिसाधनं विभावयन् आदरेणावलोकमानः तस्यां श्रद्दधानः अहं हि पथि = मार्गे निकामजलां = निकामं जलं यस्यां सा ताम् तादृशीं पूर्णजलाम्, प्रभूतसलिलां वहतीति वहा = स्रोतसां वहा स्रोतोवहा तां स्रोतोवहां = नदीम् अतीत्य = पृष्ठत उपेक्ष्य उल्लङ्घ्य मृगाणां = हरिणानां तृष्णा = पिपासा अस्ति अस्यामिति मृगतृष्णां सैव मृगतृष्णिका तस्यां मृगतृष्णिकायां = मरुमरीचिकायां प्रणयवान् = प्रीतियुक्तः, सतृष्णः जातोऽस्मि = सम्पन्नोऽस्मि अर्थात् पूर्वं मार्गे अनायासेनोपगतां पूर्णसलिलां महानदीमुत्तीर्य गतवतः पिपासोः पुंसः पश्चात् पिपासो शान्त्यर्थं मृगतृष्णिकायां प्रणयवान् इव प्रथमं स्वयमुपस्थितां प्रियामवधीरिवततो मम चित्रार्पितायामस्यां मनोविनोदं कुर्वन् मूढ एवाहं संजातः । तथा च वर्त्मनि स्वयं प्राप्तां स्वादूदकां निर्झरिणीं विहाय मृगमरीचिमनुसरणमिव स्वयमेवोपस्थितां प्रियां परिहाय काल्पनिकेन चित्रेण चेतोविनोदम् हास्यकरम् ॥ १६ ॥

---

**राजा—**मै ही इसे पकड़ता हूँ ( ऐसा कहकर चित्रपट को पकड़ता है )

( चेटी = चतुरिका निकल जाती है )

राजा—( श्वास लेकर ) मित्र ! पहले साक्षात् समीप आई प्रिया का तिरस्कार कर अब चित्र में बनी हुई प्रिया को अधिक मानता हुआ मैं रास्ते में पड़ी हुई प्रभूत जलवाली नदी को पीछे छोड़कर मृगतृष्णिका का अनुगामी हो गया हूँ ॥ १६ ॥

षष्ठोऽङ्कः

३२९

विदूषकः—(आत्मगतम्) एसो अत्तभवं णदिं अदिककमिअ मिअतिण्हिआं संकंतो। (प्रकाशम्) भो ! अवरं किं एत्थ लिहिदव्वं ? [ एषोऽत्रभवान्नदीमतिक्रम्य मृगतृष्णिकां संक्रान्तः। भो अपरं किमत्र लिखितव्यम् ? ]

सानुमती—जो जो पदेसो सहीए मे अहिरूवो तं तं आलिहिदुकामो भवे। [ यो यः प्रदेशः सख्या मेऽभिरूपस्तं तमालिखितुकामो भवेत्। ]

राजा—श्रूयताम्—

कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी पादास्तामभितो निषण्णहरिणा गौरीगुरोः पावनाः। शाखालम्बितवल्कलस्य च तरोर्निर्मातुमिच्छाम्यधः शृङ्गे कृष्णमृगस्य वामनयनं कण्डूयमानां मृगीम् ॥ १७ ॥

विदूषकः—राजोक्तं सत्यमिति समर्थयन् माधव्यः स्वगतमाह—एषः = अयम् अत्र भवान् = माननीयो राजा दुष्यन्तः नदीं = सरितम् शकुन्तलाम् अतिक्रम्य = उल्लङ्घ्य मृगतृष्णिकाम् = मृगमरीचिकाम् सङ्क्रान्तः = प्राप्तः। प्रकाशं=स्पष्टम्। भो=अये वयस्य ! अपरं = अन्यत् किम् अत्र = अस्मिन् चित्रपटे लिखितव्यम् = अङ्कितव्यम् ? अस्मिन् चित्रे भवान् किमन्यल्लिखितुमिच्छसीत्याशयः।

सानुमती—सानुमती स्वगतं वदति मे = मम सख्याः = शकुन्तलायाः अभिरूपः = रम्यः, ‘अभिरूपो बुधे रम्ये’ इति विश्वमेदिन्यौ। प्रदेशः = स्थानम् तं तं प्रदेशम् आलिखितुं = चित्रेऽर्पितुं कामः = इच्छा यस्य स आलिखितुं कामः राजा भवेत् = स्यात्। ममाली शकुन्तला येषु येषु स्थानेषु रमते तानि तानि स्थानानि राज्ञा चित्रेऽस्मिन् लिखितुमिष्टानीत्यर्थः।

राजा—अथ प्रगाढोन्मादो राजा शकुन्तलाचित्रनिर्माणशेषं पूरयितुमुपक्रममाणो विदूषकप्रश्नमुत्तरयति श्रूयताम्—कार्येति।

अन्वयः—सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी कार्या, तामभितः निषण्णहरिणा गौरीगुरोः पावनाः पादा कार्याः शाखालम्बितवल्कलस्य तरोरधः कृष्णमृगस्य शृङ्गे कण्डूयमानां च मृगीं निर्मातुमिच्छामि ॥ १७ ॥

मित्र ! चित्रं किमन्यल्लेखनीयमिति पृच्छन्तं माधव्यं ब्रवीति राजा दुष्यन्तः—कार्येति। सैकते = सिकतामये पुलिने = तटे लीनं = सुखासीनं हंसमिथुनं = हंसयोः मिथुन मरालयुगलं यस्याः सा सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतांसि वहतीति स्रोतोवहा = नदी मालिनी = मालिनी नाम्नी कार्या = रचयितव्या तां = मालिनीमभितः = समीपे निषण्णाः = उप-

---

विदूषक—(मन ही मन) यह श्रीमान्‌जी नदी पार करके मृगतृष्णिका में प्रविष्ट हो गये हैं (प्रगट) अजी और क्या इसमें लिखना है।

**सानुमती—**जो जो स्थान हमारी सखी शकुन्तला को पसन्द हैं उसको-उसको वह चित्रित करने के इच्छुक हो सकते हैं।

**राजा—**सुनो, जिसके बालुकामय तट पर सुखपूर्वक हंस की जोड़ी बैठी हुई है, ऐसी मालिनी नदी बनानी है। उसके दोनों ओर हिमालय के पवित्र तलहटी के प्रदेश बनाने हैं। जिनमें हरिण

३३०	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—(आत्मगतम्) जह अहं देखाामि पूरिदव्वं णेण चित्तफलं लंबकुच्चाणं तावसाणं कदंबेहिं। [यथाहं पश्यामि पूरितव्यमनेन चित्रफलकं लम्बकूर्चानां तापसानां कदम्बैः।]

राजा—वयस्य अन्यच्च शकुन्तलाया ^१प्रसाधनमभिप्रेतमस्माभिः।

---

विष्टाः हरिणाः = हरिण्यश्चेति हरिणा हरिणमिथुनानि मृगा यत्र सा निषण्णाः सुखोपविष्टहरिणयूथाः गौरीगुरोः गौर्याः = पार्वत्याः गुरुः = पिता तस्य हिमालयस्य पावनाः = पवित्राः तज्जनकाः वा पादाः = चरणाः निम्नभूमयः प्रत्यन्तपर्वताः कार्याः = लेखयितव्याः शाखासु = वृक्षस्कन्धेषु आलम्बितानि = अवलम्बितानि, अवसक्तानि वल्कलानि = वृक्षवल्कलवस्त्राणि यस्य स तस्य शाखालम्बितवल्कलस्य आतपशोषणाय शाखा प्रसारितवल्कलस्य तरोः = आश्रमवृक्षस्य अधः = तले कृष्णमृगस्य = कृष्णसारस्य हरिणस्य शृङ्गे = विषाणे वामं सव्यं नयनं लोचनमिति वामनयनं = वामाक्षि कण्डूयमानां = निघर्षन्तीं मृगीं = हरिणीं च निर्मातुं = चित्रे लिखितुम् इच्छामि = वाञ्छामि। कामतन्त्रकाराणां सिद्धान्तश्चायं—

रिरंसा यत्र जायेत कण्डूतिस्तत्र जायते।
मृगीणां वामनयने योषितां मदनालये॥

अर्थात् चित्रे किमपरं लिखितव्यमवशिष्टमिति विदूषकप्रश्नमुत्तरयता राज्ञा दुष्यन्तेन प्रोच्यते मित्र माधव्य ! हिमालयप्रान्तवाहिन्या मालिन्याः तटे परिसरे बालुकामयप्रदेशे सुखासीनं हंसयुगलसनाये आश्रमामोदतरुतलनिलिन कृष्णसारस्य शृङ्गकोणे स्वनाम लोचनं कण्डूयमानां मृगीं लिखितुमिच्छामि। अत्रोदात्तस्वभावोक्तौ अलङ्कारौ शार्दूलविक्रीडितं छन्दश्च ॥ १७ ॥

विदूषकः—माधव्यश्चित्रे राज्ञा लिखितव्येषु स्वयमूहति—आत्मगतं = स्वगतम्। यथा अहं पश्यामि = अवलोकयामि मयानुमीयते तदनुसारम् अनेन दुष्यन्तेन लम्बं = लम्बायमानं कूर्चं = कपोलचुबुककेशाः येषां ते तेषां लम्बकूर्चानां प्रलम्बश्मश्रूणां जटिलानां तापसानां = तपस्विनाम् कदम्बकैः समूहैः एतत् चित्रफलकं पूरयितव्यम्। 'कूर्चोऽस्त्री श्मश्रूपीठयोः' इति विश्वः।

राजा—वयस्य = मित्र ! अन्यत = अपरं च शकुन्तलायाः प्रसाधनं = अलंकरणं, सज्जा अभिप्रेतम् = अभीष्टम्, अतिप्रियम्, अस्माभिः = मया उद्दिष्टम् प्रियायाः शकुन्तला अतिप्रियं प्रसाधनं यल्लिखितुं मया विस्मृतं तदत्राहं लेखिष्यामीत्याशयः।

---

बैठे हुए हैं, जिनकी डालियों में सूखने के लिए वल्कल वस्त्र लटक रहे हैं, ऐसे वृक्ष के नीचे काले हरिण की सींग में बांई आंख को खुजलाती हुई हरिणी को बनाना चाहता हूँ ॥ १७ ॥

विशेष—हंस का जोड़ा, स्रोतोवहा नदी, हरिणपरिवार, मृग की सींग से अपनी बाईं आंख रगड़ती हुई हरिणी ये सब उद्दीपन विभाव हैं, आलम्बनविभाव शकुन्तला साथ में थी ही।

विदूषक—(मन ही मन) जैसा मैं समझता हूँ कि यह इस चित्र को लम्बी-लम्बी दाड़ी बालों के समूहों से भर देंगे।

राजा—मित्र ! और यह भी करना है। प्रिया शकुन्तला को जो आभूषण प्रिय थे, उन्हें मैं यहाँ बनाना भूल गया हूँ।

---

पाठा०—१. प्रसाधनमभिप्रेतमत्रा लिखितुं विस्मृतमस्माभिः।

षष्ठोऽङ्कः ३३१

विदूषकः— किं विअ । [ किमिव ? ]

सानुमती— वणवासस्स सोउमारस्स अविणअस्स अ जं सरिसं भविस्सदि ।
[ वनवासस्य सौकुमार्यस्यविनयस्य च यत्सदृशं भविष्यति । ]

राजा—

कृतं न कर्णारर्पितबन्धनं सखे शिरीषमागण्डविलम्बिकेसरम् ।
न वा शरच्चन्द्रमरीचिकोमलं मृणालसूत्रं रचितं स्तनान्तरे ॥ १८ ॥

विदूषकः— किमिव = किं तत् अभिप्रेतं प्रसाधनम् ।

सानुमती— प्रसाधनमुद्दिश्य सानुमती चिन्तयति—वनवासस्य वने = विपिने वासः = वसतिः यस्य स तस्य वनवासस्य शकुन्तलाया आरण्यावस्थितेः सौकुमार्यस्य = अत्यन्त-मृदुलत्वस्य विनयस्य नम्रताया च सदृशं = अनुरूपं कन्यकाभावस्य सौकुमार्यस्य च समुचितं पुष्पधारणम् भविष्यति = स्यात् ।

अन्वयः— सखे ! कर्णार्पितबन्धनम्, आगण्डविलम्बिकेसरं शिरीषं न कृतम् वा स्तनान्तरे शरच्चन्द्रमरीचिकोमलं मृणालसूत्रं न रचितम् ।

भवता शकुन्तलायाः किं प्रसाधनं कर्तव्यत्वेनाभिप्रेतमिति माढव्यस्य प्रश्नमुत्तरयन् राजा दुष्यन्तः चित्रे अकृतं प्रसाधनं वर्णयितुमुपक्रमते—कृतमिति । सखे = हे मित्र ! कर्णयोः = श्रवणयोः अर्पितं = दत्तं, बन्धनभागं वृन्तं यस्य तत् कर्णार्पितबन्धनम् = कर्णन्यस्तवृन्तम्, गण्डमभिव्याप्य विलम्बितुं शीलाः लम्बायमानाः केसराः किञ्जल्काः यस्य तत् आगण्डविलम्बिकेसरं = कपोलपर्यन्तलम्बमानकिञ्जल्कम् शिरीषं = शिरीषकुसु-मम् न कृतं नाऽत्रचित्रेऽर्पितं मया शकुन्तलातिप्रियत्वात्तद्दृश्यमत्रापणीयमितिभावः । वा = यद्वा किञ्च स्तनान्तरे = स्तनयोः मध्यावकाशस्थले, पयोधरयोरुत्सङ्गे शरच्चन्द्रस्य शशाङ्कचन्द्रस्य मरीचिवत् = ज्योत्स्नावत् कोमलं = सुकुमारं स्निग्धं = शुभ्रं मृणालसूत्रं = विसमरालिका न रचितं = मया न खचितम्, न लिखितम् ।

अर्थात् हे मित्र माढव्य ! मयाऽस्मिन् चित्रे प्रियायाः कर्णयोरुपरि शिरीषकुसुमस्य वृन्तं नोपन्यस्तं, यस्य किञ्जल्काः कपोलप्रदेशपर्यन्तं विलम्बमानाः कर्णयोः कपो-लयोश्च कामप्यपूर्वां शोभां जनयन्ति तथा पीवरयोरपि स्तनयोर्मध्ये शारदशशाङ्क-धवला अतिकोमला विससूत्रमालिकाऽपि नोपन्यस्ता, या परस्परसंलग्नयोः पीवरयोः पयोधरयोः शोभां विदग्धशोभते इदमेवात्र मम प्रियायाः शकुन्तलायाः प्रसाधनमव-शिष्टमस्तीति भावः ।

अत्रोपमासमुच्चयालङ्कारौ, वंशस्थं वृत्तं च ॥ १८ ॥

---

विदूषक— वह कैसा आभूषण ?

सानुमती— वनवास, सुकुमारता, तथा सुशीलता के जो अनुरूप होगा ।

राजा— मित्र ! कान में लगा हुआ वृन्तवाला, गालों तक लटकते हुए केसरवाला शिरीष का फूल नहीं बनाया गया है और स्तनों के बीच में शरद्कालीन चन्द्रमा की किरणों की तरह कोमल नाल का हार नहीं बनाया गया है ॥ १८ ॥

३३२	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—भोः! किं णु तत्तहोदी रक्तकुवलअपल्लवसोहिणा अग्गहत्थेण मुहं ओवारिअ चइदचइदा विअ ठिआ। आ एसो दासीएपुत्तो कुसुमरसपाडच्चरो तत्तहोदाए वअणं अहिलंघेदि महुअरो। (सावधानं निरूप्य दृष्ट्वा) [भो किं नु तत्र भवती रक्तकुवलयपल्लवशोभिनाऽग्रहस्तेन मुखमपवार्य चकितचकितेव स्थिता। आः एष दास्याः पुत्रः कुसुमरसपाटच्चरस्तत्रभवत्या वदनमभिलङ्घति मधुकरः।]

राजा—ननु वार्यतामेष धृष्टः।

विदूषकः—भवं एव्व अविणीदाणं सासिदा इमस्स वारणे पहविस्सदि [भवानेवाविनीतानां शासितास्य वारणे प्रभविष्यति।]

राजा—युज्यते। अयि भोः कुसुमलताप्रियातिथे किमत्र परिपतनखेदमनुभवसि।

---

विदूषकः—(माधव्यः सावधानं निरूप्य = ध्यानेन दृष्ट्वा पृच्छति—) मोः=अये, तत्रभवती = मान्या शकुन्तला रक्तं च तत् कुवलंयं रक्तकुवलंयं तस्य पल्लवः तद्वत् शोभिना यद्वा रक्तो यो कुवलयपल्लवौ तद्वत् शोभिनेति रक्तकुवलयपल्लवशोभिना = रक्तोत्पलदलसदृशश्रो जुषा, अरुणकमलपलमनोहरेण हस्तस्याग्रम् अग्रहस्तः तेन अग्रहस्तेन = करपल्लवेन मुखं = वदनम् अपवार्य = विधाय आच्छाद्य चकितचकितेव = भीतभीते किन्नु स्थिता = कस्मात् स्थिता? आः, एषः = अयं दास्याः पुत्रः = दुर्विनीतः नीचः कुसुमपाटच्चरः = पुष्पमधुचोरः मधुकरः = दुष्टो भ्रमरः तत्रभवत्याः = पूज्यायाः वदनं = मुखम् अतिलङ्घति = मुखमभिलक्ष्य धावति।

राजा--चित्रगतामपि शकुन्तलां साक्षात् प्रियामेव मन्वानो नृप आह—ननु = एवं तर्हि एषः = अयं धृष्टः = उच्छृङ्खलो भ्रमरः वार्यताम् = प्रतिषिध्यताम्।

विदूषकः--चित्रगतस्य भ्रमरस्य वारयितुमशक्यत्वं विचिन्त्य राजानं सोलुण्ठनमाह—भवानेव = त्वमेव, अविनीतानां = उद्दण्डानाम् शासिता = शासकः, विनेता अतः भवानेव अस्य = एतस्य भ्रमरस्य वारणे = रोधने प्रभविष्यति = समर्थो भविष्यति।

राजा--नृपोऽपि तादृग्बुद्धधैवोत्तरायति--युज्यते = युक्तमेव अहमेवैनं वारयिष्ये। अथ भ्रमरमभिमुखीकृत्य शकुन्तलामुखाद्दूरीकर्तुमुपक्रमते-अयि भोः!=शृणु कुसुमलता=पुष्पवल्लरी एव प्रिया = दयितेति कुसुमलताप्रियः तस्या अतिथिः तत्सम्बुद्धौ हे कुसुमलताप्रियातिथे! = हे पुष्पलता प्रणयिन्! अत्र वदनकमले = प्रिया शकुन्तलाकपोले परिपतनस्य = उड्डयनस्य खेदं = संचरणश्रमं आक्रमणक्लेशं किं = कथम् अनुभवसि = किमिति कुरुषे, नालं तव कमलमधुसुलभम्। कुसुमलता समुपस्थितं त्वां सत्करिष्यन्ति। अतस्तामेवाभिसरेतिभावः सेवनाचितं स्थानं निर्दिशति--एषेति।

---

विदूषक—(सावधानी से विचार कर और देखकर) अजी, क्या बात है कि आदरणीया शकुन्तला लाल कमल के पत्तों की तरह शोभायमान हाथ के अगले हिस्से से मुख को ढककर अत्यन्त घबराई हुई सी खड़ी है। ओह, यह राण का बेटा, फूलों के रस का चोर भौंरा इन श्रीमती शकुन्तला के मुख कमल पर आक्रमण कर रहा है।

राजा—तो, इस ढीठ भौंरे को रोको।

विदूषक—आप ही दुष्टों के शासक हैं। अतः आप ही इसके निवारण में समर्थ होंगे।

राजा—ठीक है, हे पुष्पलता के प्रिय अतिथि! तुम इस शकुन्तला के मुख-कमल के चारों ओर चक्कर काटने का कष्ट क्यों उठा रहे हो?

षष्ठोऽङ्कः । ३३३

एषा कुसुमनिषण्णा तृषितापि सती भवन्तमनुरक्ता।
प्रतिपालयति ¹मधुकरी न खलु ²मधु विना त्वया पिबति ॥ १९ ॥

सानुमती—अज्ज अभिजादं खु एसो वारिदो। [ अद्याभिजातं खल्वेष वारितः। ]
विदूषकः—पडिसिद्धा वि वामा एषा जादी। [ प्रतिषिद्धापि वामैषा जातिः। ]
राजा—एवं भोः, न मे शासने तिष्ठति। श्रूयतां तर्हि संप्रति—

---

अन्वयः—अनुरक्ता एषा मधुकरी तृषिता कुसुमनिषण्णा सती अपि भवन्तं प्रतिपालयति त्वया विना न खलु मधु पिबति ॥ १९ ॥

चित्रेऽङ्किता मधुकरीमुद्दिश्य राजा मधुकरं वारयितुमुपक्रममाण आह—एषेति। अनुरक्ता त्वयि अनुरागिणी=प्रेमवती एषा=पुरो दृश्यमाना मधुकरी = भवद्दयिता भ्रमरी तृषिता = पिपासिता, अभिलाषवती कुसुमनिषण्णा = पुष्पोपविष्टा सती विद्यमाना अपि भवन्तं त्वां प्रतिपालयति = प्रतीक्षते त्वया विना = त्वां विहाय न खलु = निश्चयेन मधु = मकरन्दं पिबति = आस्वादयति । अस्याः स्नेहः त्वया मानयितव्यः । अतोऽत्रैव गच्छ । अर्थात् हे मधुकर व्यर्थं मे प्रियाया मुखमभिकलङ्कयसे न त्वं प्रियायां मुखमधुरसमास्वादयितुं शक्नोषि अतस्त्वं कुसुमितां लतामेव गच्छ । मकरन्दरसास्वादनाम कुसुमोपरिउपविष्टा तव प्रिया प्रौढा मधुकरी त्वया विना मधु न पिबति । अतस्तत्रैव गच्छ तामेव प्रौढां भ्रमरीमेवानुसर त्वं नात्र मम प्रियावदने ते मनोरथपूर्तिर्भविष्यी अतः अजातकामां मुग्धामेनां बालां मम वल्लभाया क्लेशयेति भावः । अत्र समासोक्त्यलङ्कारः आर्या छन्दश्च ॥ १९ ॥

सानुमती—अद्य—अधुना उन्मादावस्थायामपि अथवा प्रियापरिमवेऽपि अभिजातम् = कुलीनतानुरूपं अनुरूपम् न्यायानुमोदितेन यथा समुचितं यथा स्यात्तथा खलु = निश्चयेन एषः = अयं भ्रमरः वारितः = निषिद्धः । इतो वारणमपि भ्रमरस्यास्य सुखदमेवास्तीत्याशयः । 'अभिजातः स्मृतो न्याय्य' इति विश्वः ।

विदूषकः—राजा वारितोऽप्येष न विरमतीत्याह—एषा = तिर्यग्जातिः, भ्रमर जातिः, प्रतिषिद्धापि = निवारितापि वामा = प्रतिकूला विपरीताचकरणा विरुद्धमार्गगामिनी । निषिद्धोऽपि अयं न निवर्तते । एष त्वदाज्ञां न मनुते इति भावः ।

राजा—प्रतिषिद्धमपि विरोधमाचरन्तं भ्रमरं प्रति क्रुद्ध आह—एवं=अनेना विधिना प्रियाभिमुखमेव धावन् मे शासने = निदेशे, आज्ञायाम् न तिष्ठसि = न वर्तसे तर्हि श्रूयतां मदाज्ञोल्लङ्घनस्य मया दास्यमानो दण्ड आकर्ण्यताम् । संप्रति हि = इदानीं श्रोतव्यमाह ।

---

आप पर अनुरक्त यह भ्रमरी प्यासी होकर फूलपर बैठी हुई भी आपकी प्रतीक्षा कर रही । तुम्हारे बिना पुष्प-रस को नहीं ही पी रही है ॥ १९ ॥

सानुमती—इस समय यह भ्रमर राजा के द्वारा बहुत शिष्ट ढंग से रोका गया है।

विदूषक—रोकने पर भी यह भ्रमर जाति विपरीत ही काम करने वाली होती है।

राजा—अच्छा ऐसी बात है, तू मेरे आदेश में नहीं हो तो अब सुन लो—

---

पाठ०—१. भ्रमरी । २. मधु त्वां बिना पिबति ।

३३४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

अक्लिष्टबालतरुपल्लवलोभनीयं पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु।
बिम्बाधरं १स्पृशसि चेद्भ्रमर प्रियायास्त्वां कारयामि कमलोदरबन्धनस्थम्॥२०॥

विदूषकः—एव्वं तिक्खणदंडस्स किं ण भाइस्सदि। ( प्रहस्य आत्मगतम् ) एसो दाव उम्मत्तो। अहं वि एदस्स संगेण ईदिसवण्णो विअ संवृत्तो। ( प्रकाशम् ) भो ! वित्तं खु एदं [ एवं तीक्ष्णदण्डस्य किं न भेष्यति। एष तावदुन्मत्तः। अहमप्येतस्य सङ्गेनेदृशवर्ण इव संवृत्तः। भोः ! चित्रं खल्वेतत्। ]

अन्वयः--हे भ्रमर ! अक्लिष्टबालतरुपल्लवशोभनीयं मया रतोत्सवेषु सदयं पीतं प्रियाया बिम्बाधरं स्पृशसि चेत् त्वां कमलोदरबन्धनस्थं कारयामि।

उन्मादास्थापन्नो राजा चित्रेऽङ्कितं वार्यमाणमपि भ्रमरं प्रति क्रुद्धो तस्मै दण्डं दातुं भीषयन् आह—क्लिष्टेति। हे भ्रमर ! = हे मधुप ! अक्लिष्टः = न केनापि मर्दितः बालः नूतनः तरोः = वृक्षस्य पल्लवः=किसलयं दलं तद्वत् लोभनीयं=सुन्दरमिति अक्लिष्टबालतरुपल्लवशोभनीयम् मया = तत्सौन्दर्यवशीभूतेन दुष्यन्तेन रतमेवोत्सवा रतोत्सवाः तेषु रसोत्सवेषु = सुरतमहोत्सवेष्वपि रतिक्रीडासु सदयं = सानुकम्पं स्वादं स्वादं पीतम् = आस्वादितम्, न तु निर्दयमुपभुक्तम्, प्रियायाः = मम दयितायाः शकुन्तलाया. बिम्बाधरं-विम्बसदृशफलम धरोष्ठं स्पृशसि = दशसि चेत् त्वाम् = अपराधिनम् कमलस्य = पद्मस्य उदररूपं यद् बन्धनं कारागृहम् तत्र तिष्ठति यः स तं = कमलोदरबन्धनस्थं पद्मोदरकुहरकागारनिबद्धं कारयामि करिष्यामि। राजाऽहं त्वां परदारधर्षणोपराधेन निरुणध्मि। अर्थात् अये मधुकर ! कामुकवृत्तिः त्वं मया सुरते सदयं स्वादं स्वादं चुम्बितं मे प्रियाया बिम्बफलसदृशं सुन्दरमधरोष्ठं स्पृशसि चेत् तर्हि त्वामहं कमलोदरे घनान्धकारे निधाय दण्डयिष्यामीति भावः। अत्रातिशयोक्तिः समासोक्तिश्चालङ्कारौ छन्दश्चास्ति वसन्ततिलका ॥२०॥

विदूषकः--एवं = इत्थं तीक्ष्णदण्डस्य तीक्ष्णो दण्डो यस्य स तस्य कठोरनिग्रहस्य, पञ्चम्यर्थे षष्ठी उग्रशासनात् त्वत्तः किं = कथं न भेष्यति = भीतो भविष्यति, भीतो भविष्यतीत्येवेत्यर्थं आक्षेपगर्भमेयमुक्तिः। सुकुमारोऽयं दण्ड इति भावः। प्रहस्य = स्वावस्थाया अनुसन्धानात् हास्यं कृत्वा, उपहासपूर्वकम् एषः = अयं दुष्यन्तः तावत् = तु उन्मत्तः = वातुलः, विक्षिप्तः, अहमपि एतस्य = दुष्यन्तस्य सङ्गेन = सङ्गत्या ईदृशाः = एवंभूतो वर्णः रूपं स्वभावो वा यस्य स ईदृशवर्णः = एवंविधः, एवंरूपः, इव = यथा संवृत्तः = संजातः संसर्गजा दोष गुणा भवन्ति इति न्यायेन उन्मत्तसंसर्गादहमपि तत्समान एव जातोऽस्मीति भावः। भोः ! = अये ! चित्रम् = आलेख्यम् खलु = निश्चयेन एतत् = पुरोदृश्यमानम् चित्रस्थस्य मधुकरस्य दण्डनं भवतोऽशक्यमिति भावः।

हे भ्रमर ! किसी के द्वारा न छुए गये नवोद्गत तरुपल्लव की तरह मनोहर तथा मेरे द्वारा संभोगानन्द के समय दयापूर्वक ही पिया गया प्रियतमा का रक्त अधरोष्ठ यदि तुम छुओगे तो कमल के मध्यभागरूपी कारागार में बन्द करवा दूँगा ॥ २७ ॥

विदूषक —इस प्रकार कठोर दण्ड देनेवाले आप से यह क्यों नहीं डरेगा ? ( हँसकर अपने आप ) ये अब पागल हो गये हैं। मैं भी इनके साथ के कारण इसी प्रकार का हो गया हूँ, ( प्रगट रूप में ) अजी, यह तो चित्र है, न कि वास्तविक दृश्य।

पाठा—१. दशसि।

षष्ठोऽङ्कः | ३३५

**राजा—**कथं चित्रम्।

**सानुमती—**अहं वि दाणिं अवगदत्था किं उण जहालिहिदाणुभावी एसो।

[ अहमपीदानीमवगतार्था किं पुनर्यथालिखितानुभाव्येषः। ]

**राजा—**वयस्य किमिदमनुष्ठितं पौरोभाग्यम्।

दर्शनसुखमनुभवतः साक्षादिव तन्मयेन हृदयेन।
स्मृतिकारिणा त्वया मे पुनरपि चित्रीकृता कान्ता ॥ २१ ॥

( इति बाष्पं ^१विहरति )

---

राजा--कथं = किम् एतत् चित्रम् = आलेख्यम् ?

**सानुमति --अप्सरा वदति--**सानुमत्यपि राजवचनात् सत्यमियं शकुन्तलेति भ्रमः तन्मयतया चित्रे जातः स च विदूषकवचसा निरस्तः इति स्थितिः । तदाह—अहमपि इदानीम् = अधुना अवगतार्था—अवगतः = ज्ञातः अर्थः = वस्तु चित्रत्वं यथा तादृशी संजाता चित्रमिति ज्ञानं ममापि साम्प्रतमेव जातमित्यर्थः । किं पुनः यथालिखितानुभावी—लिखितं = चित्रितम् अनतिक्रम्य यथालिखितं लिखितानुरूपं तत् अनुभवति = ध्यायतीति यथालिखितानुभावी = यथाचिन्तानुसारी, चित्रे प्रियां भावयन् एषः = राजा दुष्यन्तः किं पुनः = यदाहं स्वस्वबुद्धिरपि चित्रे सत्यं शकुन्तलैवेयमिति भ्रान्ता विदूषकवचनादेवेदानीं प्रतिबुद्धा तर्हि शकुन्तलागतमानसो चित्रस्थामिमां शकुन्तलां मन्यमानो राजा दुष्यन्तो भ्रान्तश्चेत्तत्र किमु वक्तव्यम् ? तद्रसाविष्टचेतसो राज्ञस्तु भ्रान्तिरुचितैवेत्याशयः ।

राजा--वयस्य ! = मित्र माधव्य ! किम् = किमर्थम्, व्यर्थमेव, इदं = पूर्वोक्तरीत्या अनुष्ठितं = कृतम् पौरोभाग्यम् = पुरोभागिनः दुष्कर्मनिरतस्य कार्यम् दोषदर्शित्वम्—'दोषैकदृक् पुरोगामी' इत्यमरः । अस्मिन् हि चित्रे नेयं शकुन्तलेति दोषः कथममुद्भावितः त्वयेत्युपलम्भः । नेदमुचितमाचरितं मत्सुखस्वप्नं विनाशयता त्वयेति भावः । तदेव विवृण्वन्नाह--दर्शनसुखेति ।

अन्वयः--स्मृतिकारिणा त्वया तन्मयेन हृदयेन साक्षादिव दर्शनसुखमनुभवतः मे कान्ता पुनरपि चित्रीकृता ।

शकुन्तलाचित्रं तन्मयतयाऽवलोकयन् राजा दुष्यन्तो माधव्येन प्रतिबोधितो तमपराधं मन्यमानो ब्रवीति--दर्शनसुखेति । स्मृतिकारिणा = इदं चित्रं न साक्षात् शकुन्तलेति स्मृतिं

---

**राजा—**क्या चित्र है।

**सानुमती—**मैं भी अब यथार्थ को समझ सकी हूँ। जैसा चित्र में लिखा है उसी प्रकार अनुभव करने वाले इस राजा का तो कहना ही क्या है ?

**राजा—**मित्र ! तुमने यह ईर्ष्या प्रकृति का कैसा प्रदर्शन किया ?

तल्लीन चित्त से प्रत्यक्ष की तरह दर्शन सुख का अनुभव करने वाले मुझे स्मरण करा देने वाले तुम्हारे द्वारा प्रियतमा पुनः चित्रित कर दी गई है ॥ २१ ॥

( ऐसा कहकर आँसू बहाता है )

---

पाठ०—१. विसृजति ।

३३६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

सानुमती—पुव्वावरविरोहो अपुव्वो एसो विरहमग्गो। [ पूर्वापरविरोध्यपूर्वं एष विरहमार्गः। ]

राजा--वयस्य ! १कथमेवविश्रान्तदुःखमनुभवामि ।

प्रजागरात्खिलीभूतस्तस्याः स्वप्ने समागमः ।
बाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि ॥ २२ ॥

कारितवता त्वया = माधव्येन तन्मयेन = शकुन्तलामयेन हृदयेन = चेतसा कान्तेवेयमिति दृढबुद्ध्या साक्षादिव = प्रत्यक्षमिव दर्शनसुखं = प्रियदर्शनानन्दम्, अनुभवतः = उपलभमानस्य मे = मम कान्ता = दयिता प्रिया शकुन्तला पुनरपि = भूयोऽपि चित्रीकृता = चित्ररूपेण परिणमिता, आश्चर्यरूपा कृता 'आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रम्' इत्यमरः । अर्थात् मित्र माधव्य ! आत्मनो विरहविनोदाय प्रियाया शकुन्तलाया प्रतिमूर्ति निर्माय तन्मयतया तां साक्षादिवोपस्थितां मत्वा तद्दर्शनसुखानि अनुभवती मम नेयं शकुन्तला, किन्तु तच्चित्रमिति कथनेन पुनस्त्वं त्वया स्मृतिपथमुपनीता। तस्माद्भवतोऽयं महानपराधोऽस्ति । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कार आर्याजातिश्च वृत्तं ॥ २१ ॥

( इति = एवमुक्त्वा ततः बाष्पं = अश्रु विहरति = त्यजति । मम प्रिया प्राक् नष्टा पुनः प्राप्ता, भूयोऽपि नष्टेति हेतोरश्रुजलं विमुञ्चतीत्यर्थः । )

सानुमती—पूर्वापरविरोधी–पूर्वस्य = प्रथमावस्थायाः अपरस्य अपरावस्थायाश्च यो विरोधः = परस्परप्रतिषेधः तद्वान् पूर्वापरविरोधी, पूर्वं प्रियायाः परिग्रहः पश्चादनास्थया परित्यागः = सहसा शकुन्तलायाः प्रत्याख्यानम्, पुनरधुना तदर्थं पश्चात्तापेन शोकातिशयः इति पूर्वापरविरोधः यद्वा पूर्वं चित्रस्य चित्रत्वेन ज्ञानम् स्वयमेवलेखनात् पुनः तस्योन्मादावस्थायां सत्यत्वेन ज्ञानम्, पुनरपि चित्रत्वेन ज्ञानमिति पूर्वापरविरोधः। अत एव अपूर्वंः = आश्चर्यकारी नवीनो वा विरहमार्गः—विरहस्यं = इष्टजन वियोगशोकस्य मार्गः = पन्थाः रीतिरित्यर्थः ।

राजा—आलेख्यदर्शनात्मकस्य विनोदस्य वाष्पादिना प्रतिहननात् नृपः सखेदं विदूषकमाह—वयस्य = सखे ! कथं = केन प्रकारेण एवम् = इत्थम्, अविश्रान्तदुःखम् = अपरम्, अनवरतवेदनाम् अनुभवामि = प्राप्नोमि, सहे । इदृक् निरन्तरदुःखमनुभवितुं नाहं शक्नोमीतिभावः । कुत इत्याह—प्रजागरादिति ।

अन्वयः—प्रजागरात् तस्याः स्वप्ने समागमः खिलीभूतः । बाष्पस्तु चित्रगताप्येनां द्रष्टुं न ददाति ॥ २२ ॥

आत्मनो दुःखसहनाशक्तत्वं कथयन् राजा दुष्यन्तो माधव्यं ब्रूते—प्रजागरेति । प्रजागरात् = रात्रिजागरणात् तस्याः = मम प्रियायाः शकुन्तलायाः स्वप्ने = निद्रायां

---

सानुमती—यह विरह का मार्ग आगे तथा पीछे की बातों से तालमेल न रखने वाला है अपूर्व होता है ।

राजा—मित्र ! मैं क्यों इस प्रकार निरन्तर वेदना का अनुभव कर रहा हूँ ।

रातभर जागरण के कारण उस शकुन्तला का स्वप्न में मिलन रुक गया है और आंसू चित्र में अङ्कित इस शकुन्तला को देखने नहीं देते ॥ २२ ॥

---

पाठ०—१. कथमविश्रामं दुःखमनुभवामि ।

षष्ठोऽङ्कः ३३७

सानुमती—सव्वहा पमज्जिदं तुए पच्चादेसदुक्खं सउंदलाए । [ सर्वथा प्रमाजितं त्वया प्रत्यादेशदुःखं शकुन्तलायाः । ]

( प्रविश्य )

चतुरिका—जेदु जेदु भट्टा । वठ्ठिआकरंडअं गेण्हिअ इदोमुहं पत्थिद म्हि । [ जयतु जयतु भर्ता । वर्तिकाकरण्डकं गृहीत्वेतोमुखं प्रस्थितास्मि । ]

राजा—किं च ।

चतुरिका—सो मे हत्थादो अंतरा तरलिआदुदीआए देवीए वसुमदीए अहं एव्व अज्जउत्तस्स उवणइस्सं त्ति सबलक्कारं गहीदो । [ स मे हस्तादन्तरा तरलिकाद्वितीयया देव्या वसुमत्याऽहमेवार्यपुत्रस्यापनेष्यामीति सबलात्कारं गृहीतः । ]

---

समागमः = मत्सामीप्यागमनमिति स्वप्नसमागमः दर्शनं तु खिलीभूतः = उपहतः प्रतिहतः निषिद्धः, अनिद्रया विनाशितः विधिनतः किञ्च बाष्पः तां तां पूर्वावस्थां स्मरतो मे दुःखान्नेत्राभ्यां स्रवदश्रुजलम् तु चित्रगतामपि = आलेख्ये लिखितामपि एनां प्रियां द्रष्टुं = अवलोकयितुं न ददाति = दर्शनं प्रतिसन्धे, चित्रादिना मनोविनोदनमपि मे देवं न सहते किं करोमि मन्दभाग्यः इति भावः । अत्र हेतुनुप्रासौ अलङ्कारौ अनुष्टुप् छन्दश्च ।

सानुमती—अथ राज्ञोऽवस्थामलोक्यप्सरा सानुमती सकरुणमाह—सर्वथा सर्वप्रकारेण वाङ्मनःकायकैर्व्यापारैः शकुन्तलायाः = सख्या प्रत्यादेशदुःखं प्रत्यादेश एव दुःखं प्रत्यादेशदुःखं अन्वादेशदुःखम् परित्यागकष्टं प्रमाजितं = दूरीकृतम् प्रोञ्छितम् ।

( प्रविश्य = अन्तरागत्य )

चतुरिका—जयतु जयतु भर्ता = स्वामी महाराजः सर्वोत्कर्षेण वर्तताम् वर्तिका = चित्रलेखनसाधनं करण्डकं = रङ्गभाजनम् । वर्तिकायाः करण्डकमिति वर्तिकाकरण्डकम् = वर्णकमञ्जूषाम् । गृहीत्वा = आदाय इतः = इह अस्यां दिशि मुखं = वदनं यस्मिन् कर्मणि यथास्यात्तथा इतोमुखम् = भवदभिमुखम्, प्रचलिता = प्रस्थिता अस्मि ।

राजा—ततः किम् = त्वं प्रस्थितासि ततः किं जातम् ? तत् कथयेत्यर्थः ।

चतुरिका—स तूलिकाकरण्डकः मे = मम हस्तात् = करात् अन्तरा = मध्येमार्गं तरलिकाद्वितीया = तरलिका सङ्गिनी यस्याः सा तया तरलिकाद्वितीया देव्या राजमहिष्या वसुमत्य अहमेव आर्यपुत्रस्य = स्वामिनः उपनेष्यामि = समीपे प्रापयिष्यामि इति = इद-

---

सानुमती—वस्तुतः इस कथन से तुमने शकुन्तला के परित्याग का दुःख सब तरह से धो दिया है ।

( प्रवेश करके )

चतुरिका—जय हो, जय हो स्वामी की, महाराज ! मैं ब्रुश और रंग की पेटी को लेकर इधर की ओर आ रही थी ।

राजा—तो फिर क्या हुआ ?

चतुरिका—तरलिका के द्वारा अनुगमन की जाती हुई महारानी वसुमती ने बीच में ही 'मैं ही इसे महाराज के पास पहुँचाऊँगी' ऐसा कहकर जबर्दस्ती मेरे हाथ से छीन लिया ।

२२ शाकु०

३३८	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—दिट्ठिआ तुमं मुक्का। [ दिष्ट्या त्वं मुक्ता । ]

चतुरिका—जाव देवीए विडवलग्गं उत्तरीअं तरलिआ मोचेदि ताव मए णिव्वाहिदो अत्ता [ यावद्देव्या विटपलग्नमुत्तरीयं तरलिका मोचयति तावन्मया निर्वार्हित आत्मा । ]

राजा—वयस्य, उपस्थिता देवी बहुमानगर्विता च। भवानिमां प्रतिकृतिं रक्षतु।

विदूषकः—अत्ताणं ति भणाहि। जइ भवं अंतेउरकालकूडादो मुंचीअदि तदो मं मेहप्पडिच्छंदे प्पासादे सद्ावेहि। [ आत्मानमिति भण। यदि भवानन्तःपुरकालकूटान्मोक्ष्यते तदा मां मेघप्रतिच्छन्दे प्रासादे शब्दापय । ] ( इति द्रुतपदं निष्क्रान्तः )।

---

मुक्त्वा सबलात्कारं = बलात्कारेण सहितं सबलं हठात् गृहीतः । वर्तिकाकरण्डकनयनं विनोदार्थं राज्ञः शकुन्तलाप्रतिकृति लेखनोपयोगि भवेदिति मत्वा प्रणयकोपेन तद्विघटनाय देव्या वसुमत्या एवमाचरितमिति तात्पर्यम् ।

विदूषकः—दिष्ट्या=सौभाग्येन विमुक्ता = परित्यक्ता न दण्डिता वर्तिका करण्डकवत् त्वमपि देव्या न गृहीतेति स्वं सौभाग्यं मन्यस्वेतिभावः ।

चतुरिका—यावत् देव्याः राज्ञ्या। विटपे = वृक्षशाखायां लग्नं = संसक्तमिति विटपलग्नं = कोपेन ससंभ्रमगमनात् वृक्षशाखासंसक्तं उत्तरीय = चेलाञ्चलं यावत् तरलिका मोचयति तावत् मया आत्मा = स्वदेहः निर्वार्हितः=पलाय्य रक्षितः इमं देशं प्रापितः सुरक्षितः पलायितास्मि तेनाहं मुक्ता नहि तयाः स्वेच्छया परित्यक्तेतिभावः। 'आत्मा देहमनोब्रह्मस्वभावधृतिबुद्धिषु' इति विश्वः।

राजा—वयस्य । हे = मित्र ! उपस्थिता = आगतप्राया प्राप्ता, देवी = राज्ञी बहुः = अधिकः मानः = सम्मान। तेन गर्विता इति बहुमानगर्विता च इयदिदनपर्यन्तं मस्कृतैकेण बद्धादरेण गर्विता अहमेवार्यपुत्रस्य बहुमतेत्यभिमानवतीत्यर्थः । भवान् = त्वं, इमां = एताम्, दीपमानां प्रतिकृतिं = शकुन्तलाचित्रम् रक्षतु = त्वया एतच्चित्रं गोपनीयम् । यदि देवी एतदवस्थं मामवलोकयेत्तदा कुपितायाः तस्याः प्रसादनं दुःशकं स्यात् । यदि च सा मया प्रयत्नलिखितामिमां शकुन्तलाप्रतिकृतिम् पश्येत् तर्हि नूनमीर्ष्याया एनां नाशयेत् । अतो भवानिमां प्रतिकृतिं गृहीत्वा इतः शीघ्रमपयातु इति तात्पर्यम् ।

विदूषकः—देव्यागमनश्रवणेन विदूषकः ससंभ्रममाह—आत्मानमिति भण=आत्मानमपि गोपायेति कुतो न कथ्यते, चित्रं गोपायेत्येव किमुच्यते इति शेषः। आत्मानं विदूषकं राजानं वा इति = एवं भण = वद, भवानात्मानं रक्षतु इति कथयेत्यर्थः। किं

---

विदूषक—सौभाग्य से तुम छूट गई।

चतुरिका—जबतक महारानी के वृक्ष की शाखा में फँसे दुपट्टे को तरलिका छुड़ाने लगी तबतक मैं भागकर चली आई।

राजा—महारानी आ रही हैं और वह इस समय अत्यधिक मानवती हैं और गर्वीली हो गई हैं। अतः आप इस चित्र की रक्षा करें।

विदूषक—यह कहो कि अपनी रक्षा करो (चित्रपट लेकर उठ जाता है) यदि आप अन्तःपुर के काल से मुक्त हो जाइएगा तो मुझे मेघप्रतिच्छन्द नामक महल में पुकारना। इसका

षष्ठोऽङ्कः

३३९

सानुमती—अण्णसंकंतहिअओ वि पढमसंभावणं अवेक्खदि सिढिलसोहदो दाणिं एसो । [ अन्यसंक्रान्तहृदयोऽपि प्रथमसंभावनामपेक्षते शिथिलसौहार्द इदानीमेषः । ]

( प्रविश्य पत्रहस्ता )

प्रतीहारी—जेदु जेदु देवो । [ जयतु जयतु देवः । ]

राजा-वेत्रवति न खल्वन्तरा दृष्टा त्वया देवी ।

---

मन्यसे प्रकृतिमात्रं नाशयेद्देवी ? मामपि हन्याद् यदि पश्येत् तन्न केवलं प्रतिकृतिरपि- तु मया तत्सकाशात् आत्मापि रक्षणीय इति भावः। यदि = चेत् भवान् अन्तःपुरकाल- कूटात् — अन्तःपुरम् = अवरोधनेव कालकूटं महाविषमिति अन्तःपुरकालकूटं तस्मात् अन्तःपुरकालकूटात् = अन्तःपुरदेवीकलहात् वसुमत्याः प्रपञ्चात् मोक्ष्यते=मुक्तो भविष्यति तदा = तर्हि मेघप्रतिच्छन्दके = मेघप्रतिच्छन्दनामके प्रसादे = राजभवने शब्दपय = शब्दं कारय, आह्वय आकारय, इतो विमुच्य मेघप्रतिच्छन्दके भवता आगन्तव्यं तत्रैव चाहमन्वे- ष्टव्य इत्याशयः । ( इति=एवमुक्त्वा ततः द्रुतपदं—द्रुतानि=आशूनि पदानि = चरणक्षेपाः यस्मिन् कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा द्रुतपदम् त्वरितपदन्यासम् निष्क्रान्तः = निर्गतः ।

सानुमती—अथाप्सरा राजवचनं निशम्य तस्य देवी विषयेऽसाधारणं दाक्षिण्यमवगत्य च सविस्मयं श्लाघमाना वदति-अन्यसंक्रान्तहृदयोऽपि-अन्यस्यां शकुन्तलायां संक्रान्तं = आसक्तं हृदयं = मनो यस्य स तादृशोऽपि शकुन्तलासक्तचित्तोऽपि प्रथमा = पूर्वमहिषी तत्सम्भावनं=तद्बहुमानम्, पूर्वानुरागम् यद्वा प्रथमा = प्राक्कृता सम्भावना =सत्क्रिया पूर्वं- दर्शिता या वसुमत्यां प्रीतिः ताम् अपेक्षते = मानयति । शिथिलसौहार्दः-शिथिलं = मन्दं सौहार्दं = वसुमत्या प्रेम यस्य सः तथाविधः सर्वेश्वरोऽपि सन्मयं दुष्यन्तः देव्याः = वसुमत्या सकाशात् शकुन्तलाचित्रं निगूहति तत्र कारणं प्रथमदर्शितप्रणयगौरवम्, न तु वसुमतीभयमितिभावः ।

( प्रविश्य = आगत्य पत्रहस्ता पत्रं = लेख्यं हस्ते = करे यस्याः सा तादृशी पत्रहस्ता )

प्रतीहारी—अथ राज्ञो विरहवेदनायाः परिपोषं प्रदर्शयितुमनपत्यतादुःखं वर्णयिष्यन् कविः प्रतीहार्याः प्रवेशमाह—जयतु जयतु देवः = सर्वोत्कर्षेण वर्ततां महाराजः ।

राजा—वेत्रवति ! हे द्वारपालिके ! अन्तरा = मार्गमध्ये त्वया न खलु राज्ञी = देवी वसुमती दृष्टा = अवलोकिता ।

---

अर्थ है मेघ के समान 'मेघस्य प्रतिच्छन्दः यस्य सः तस्मिन् मेघप्रतिच्छन्द'—उस महल की अधिक ऊँचाई होने के कारण यह नाम दिया जाना उचित ही है ।

( यह कहकर जल्दी जल्दी पैर बढ़ाता हुआ निकल जाता है )

सानुमती—दूसरी स्त्री शकुन्तला में आसक्त भी यह राजा पूर्वप्रणय की रक्षा करता है। सम्प्रति यह वसुमती के प्रति शिथिल प्रेमवाला हो गया है । अर्थात् वसुमती के प्रति अब इसका प्रेम कम हो गया है ।

( हाथ में पत्र ली हुई प्रवेश करके )

प्रतीहारी—जय हो, जय हो महाराज की !

राजा—वेत्रवती तुमने मार्ग में महारानी वसुमती को नहीं देखा है ?

३४० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

---

प्रतीहारी— अह इं ! पत्तहत्थं मं देखिअअ पडिणिउत्‍ता । [ अथ किम् ? पत्रहस्तां मां प्रेक्ष्य प्रतिनिवृत्ता । ]

राजा— कार्यज्ञा कार्योपरोधं मे परिहरति ।

प्रतीहारी— देव अमच्चो विण्णवेदि-अत्थ-जादस्स गणणाबहुलदाए एक्कं एव्व पोरकज्जं अवेक्खिदं तं देवो पत्तारूढं पच्चक्खीकरेदु त्ति । [ देव अमात्यो विज्ञापयति-अर्थजातस्य गणनाबहुलतयैकमेव पौरकार्यमवेक्षितं तद्देवः पत्रारूढं प्रत्यक्षीकरोतु इति । ]

राजा— इतः पत्रिकां दर्शय । ( प्रतिहार्युपनयति )

राजा— ( अनुवाच्य ) कथम् । समुद्रव्यवहारी सार्थवाहो धनमित्रो नाम नौव्यसने विपन्नः । अनपत्यश्च किल तपस्वी । 'राजगामी तस्यार्थसंचयः' इत्येतद्-

---

प्रतीहारी— अथ किं पत्रहस्तां = आलेख्यकरां मां प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा अवलोक्य प्रतिनिवृत्ता = स्वभवनमेव गता, अन्तःपुरमेव प्रविष्टा ।

राजा— आवश्यकं कार्यं = करणीयं जानाति = अवगच्छतीति कार्यज्ञा = अवसरज्ञा, कार्याकार्यविवेकिनी राजकार्यविशेषज्ञा राजनियोगगौरवाभिज्ञा सती मे = मम कार्योपरोधं राजकार्यबाधां परिहरति = त्यजति । राजकार्यस्य विघ्नजननमसमीचीनं कार्यमिति मत्वा निवर्तते देवीतिभावः ।

प्रतीहारी— देव ! = महाराज ! अमात्यः = मन्त्री विज्ञापयति = निवेदयति अर्थजातस्य = वित्तकरस्य तैस्तैरधिकरणकैः प्रेषितस्य समूहस्य गणनायाः संख्यानस्य बहुलतया = आधिक्येन एकमेव पौराणां = नगरनिवासिनां कार्यं = कृत्यं, अवेक्षितम् = आलोकितं दृष्टम् तत् = कार्यं देवः = महाराजः पत्रारूढं = आलेखबद्धम् प्रत्यक्षीकरोतु = स्वयमा-लोचयतु इति ।

राजा— इतः पत्रिकां दर्शयं = पत्रिकां मत्समीपमुपनय । ( प्रतिहारी = द्वारपालिका उपनयति = राज्ञः समीपे नयति समर्पयति )

राजा— ( अनुवाच्य = निःशब्दं पठित्वा ) कथं = अहो, समुद्रव्यवहारी = समुद्रेण सागरमार्गेण व्यवहरति = पणते क्रयविक्रयकर्मं कुरुते यः स समुद्रव्यवहारी, सागरमार्गव्यापारी पोतवणिक् सार्थवाहः = सार्थान् व्यवहरति यः सः समुद्र-वाणिज्यकर्तृन् वाहयति देशान्तराणि यः सः सार्थवाहः = वणिक्पतिः धनमित्रः नौव्यसने नवां = पोतानां व्यसनं = भ्रंशः जलमज्जनं तस्मिन् 'व्यसनं विपदि

---

प्रतीहारी— और क्या ( अर्थात् दिखलाई पड़ी थी ), किन्तु मुझे हाथ में पत्र ली हुई देखकर वापस हो गई ।

राजा— कार्य को समझने वाली महारानी मेरे राजकीय कार्य में विघ्न नहीं डालती है ।

प्रतीहारी— मन्त्री निवेदन करते हैं कि कररूप में प्राप्त द्रव्य समूह की गणना की अधिकता के कारण आज एक ही नागरिक कार्य देखा गया है, वह इस पत्र में चढ़ा हुआ है । महाराज इसे देख लें ।

राजा— पत्र मुझे दिखाओ । ( प्रतीहारी पत्र देती है )

राजा— ( पढ़कर ) यह क्या, समुद्र के मार्ग से व्यापार करने वाला धनमित्र नामक व्यापारियों का मुखिया नौका दुर्घटना में मर गया, वह बेचारा निःसन्तान था । अतः उसका

---

पाठा०—१. पत्रं ।

षष्ठोऽङ्कः ३४१

मात्येन लिखितम्। कष्टं खल्वनपत्यता। बहुधनत्वाद्वहुपत्नीकेन तत्रभवता भवितव्यम्। विचार्यतां यदि काचिदापन्नसत्त्वा तस्य भार्यासु स्यात्।

प्रतीहारी—देव! दाणिं एव्व साकेदअस्स सेट्ठिणो दुहिआ णिव्वुत्तपुंसवणा जाआ से सुणीअदि। [ देव, इदानीमेव साकेतस्य श्रेष्ठिनो दुहिता निर्वृत्तपुंसवना जायास्य श्रूयते। ]

राजा—ननु गर्भः पित्र्यं रिक्थमर्हति। गच्छ एवममात्यं ब्रूहि।

---

अंशे' इत्यमरः। विपन्नः = मृतः नौकादुर्घाटनया अनपत्यः = सन्ततिरहितः किल = निश्चयेन स तपस्वी = अनुकम्पापात्रम् वराकः राजानं = देशशासकं गच्छति मिलतीति राजगामी = राज्यकोषगामी, राजैकलभ्यः तस्य धनमित्रस्य वणिजः अर्थसंचयः = धनसंग्रहः राजैव तस्याधिकारीति निश्चीयतेऽस्माभिरिति = एतत् अमात्येन = मन्त्रिणा लिखितम् = अङ्कितम् यथा भवते रोचते तथानुज्ञायतां भवानिति भावः ‘इतरेषां तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन्नृपः’ । इति मनुः। धनमित्रस्यावस्थां विचिन्त्य राजा सविषादमाह—कष्टं = दुःखप्रदम् दुःखोत्पादिका खलु = निश्चयेन अनपत्यता = निःसन्तानता बहुधनं यस्यासौ बहुधनः तस्य भावः तत्त्वं तस्मात् बहुधनत्वात् = आढ्यत्वात् बह्व्यः पत्न्यो यस्य सः बहुपत्नीकः तेन बहुपत्नीकेन = अनेकभार्येण, भार्याबाहुल्यवता तत्रभवता श्रेष्ठिना = धनमित्रेण भवितव्यं = भाव्यम् । विचार्यतां = निपुणं निरीक्ष्यताम्, अन्विष्यताम् तस्य = धनमित्रस्य वणिजः भार्यासु = पत्नीषु यदि = चेत् काचित् = कापि भार्या आपन्नसत्त्वा—आपन्नं = प्राप्तं सत्त्वं = जीवः या सा आपन्नसत्त्वा = गर्भिणी स्यात् = भवेत्।

प्रतीहारी—देव ! = महाराज ! इदानीमेव = अधुनैव साकेतस्य = अयोध्यायाः श्रेष्ठिनः = धनिकस्य वणिजः दुहिता = पुत्री निर्वृत्तपुंसवनानिर्वृत्तं पुंसवनं = गर्भाधानोत्तरं कर्तव्यः पुसवनाख्यसंस्कारविशेषो यस्यासौ निर्वृत्तपुंसवना, जातपुंसवनसंस्कारा अस्य = समुद्रवणिजः जाया = भार्यास्तीति, श्रूयते = आकर्ण्यते।

राजा—ननु = निश्चयेन गर्भः = गर्भस्थो जीवः गर्भस्थमपत्यं वा पित्र्यं पितुरागतं पैतृकं पितृसम्बन्धिरिक्थं = धनं, ‘रिक्थमृक्थं धनं वसु’ इत्यमरः। अर्हति = लब्धुं योग्योऽस्ति। गच्छ = याहि एवं = इत्थं पूर्वोक्तम् अमात्यं = मन्त्रिणं पिशुननामानं ब्रूहि = वद।

---

धनसंग्रह राजा को प्राप्त होना चाहिए। यह अमात्य ने लिखा है। निश्चय ही निःसन्तान होना महान् कष्टकारक है। वेत्रवती उस व्यक्ति के पास अधिक धन है। अतः उसकी अनेक स्त्रियाँ होनी चाहिए। पता लगाया जाय, शायद उसकी स्त्रियों में कोई गर्भिणी हो।

प्रतीहारी—महाराज! सुनने में आ रहा है कि अयोध्या के निवासी सेठ की पुत्री जिसका पुंसवन संस्कार अभी-अभी सम्पन्न हुआ है, इसकी पत्नी है।

विशेष--पुंसवन संस्कार संस्कारों में दूसरा संस्कार है जो गर्भ का निश्चित पता चल जानेपर तीसरे माह में किया जाता था। इस संस्कार से पिता पुत्र की उत्पत्ति की कामना करता था। यदि तीसरे माह में पता न चले तो चतुर्थ मास में यह किया जाता है—

व्यक्ते गर्भे तृतीये तु मासे पुंसवनं भवेत्।
गर्भेऽव्यक्ते तृतीये चतुर्थे मासि वा भवेत्॥ (शौनकसंहिता ४।२२)

राजा—तो गर्भस्थ बालक पैतृक धन का अधिकारी है, आओ ऐसा मन्त्री से कह दो।

३४२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

प्रतीहारी—जं देवो आणवेदि । [ यद्देव आज्ञापयति । ] ( इति प्रस्थिता )
राजा—एहि तावत् ।
प्रतीहारी—इअम्हि । [ इयमस्मि । ]
राजा—किमनेन संततिरस्ति नास्तीति ।

येन तेन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन बन्धुना ।
स स पापादृते तासां 'दुष्यन्त इति घुष्यताम् ॥ २३ ॥

---

प्रतीहारी—यत् = यथा देवः = महाराजः आज्ञापयति = आदिशति तथा क्रियते ( इति = एवमुक्त्वा ततः प्रस्थिता = प्रचलिता ) ।
राजा—नृपोऽपरमपि किञ्चिद्वक्तुकामः प्रस्थितामपि प्रतिहारीं निवर्तयितुमाह— एहि तावत् = प्रतिनिवर्तस्व तावत् किञ्चित् श्रुत्वा गन्तव्यम् ।
प्रतीहारी—इयं = एषा उपस्थिता अस्मि । आज्ञापयतु महाराज इत्याशयः ।
राजा—सन्ततिरस्ति = सन्तानो विद्यते, नास्ति = न वर्तते इति अनेन विचारेण किं = किं प्रयोजनं व्यर्थं मद्रराज्ये प्रजानां सन्ततिरस्तु वा, मास्तु वेति विचारो न कर्तव्य इति तात्पर्यम् ।
अन्वयः—प्रजाः येन येन स्निग्धेन बन्धुना वियुज्यन्ते, पापात् ऋते दुष्यन्तः तासां स स इति घुष्यताम् ।
धनमित्रस्यार्थजातं तद्बान्धवैरैवोपभुज्यतामित्यर्थं दर्शयितुं सामान्यतया निजप्रजाजनेषु घोषणीयमर्थं विवृणोति—येन येनेति । प्रजाः = जनाः येन येन स्निग्धेन = स्नेहयुक्तेन प्रियेण बन्धुना = बान्धवेन पितृमातृपुत्रादिना स्वजनेन आत्मीयेन वियुज्यन्ते वियुक्ता भवन्ति पापादृते = दुरितेन विना पातकिनं विहाय यद्वा स्त्रीणां भर्तृत्वेन विना पुंसां भार्यात्वेन दुष्यन्तः = तन्नामकोऽहं राजा तासां = प्रजाजनानां स स = येन येन बन्धुना प्रजाः वियुक्ताः स स बन्धुः इति = इत्थं घुष्यतां भेरीप्रहारपूर्वकमावेद्यतां प्रजायां घोषयितव्यमितिभावः ।
अर्थ भावः—मम राज्ये प्रजासु यः कश्चित् जनः येन येनात्मीयेन जनेन वियुक्तो-

---

विशेष—इससे पता चलता है कि दुष्यन्त अत्यन्त न्यायशील राजा थे मन्त्री ने सुझाव दिया कि धन खजाने में ले लिया जाय, किन्तु उन्होंने गर्भस्थ बालक को पिता के धन का उत्तराधिकारी बनाने का आदेश देकर न्यायप्रियता का प्रदर्शन किया । न्याय का कर्म मन्त्री करता था, अन्तिम निर्णय देना राजा का कार्य था । मन्त्री मुकदमे का निष्कर्ष निकाल कर निर्णय के लिए राजा के पास उपस्थित कर देता था ।
प्रतीहारी—जैसी महाराज की आज्ञा । ( ऐसा कहकर चल पड़ती है )
राजा—जरा इधर आओ ।
प्रतीहारी—महाराज मैं यह उपस्थित हूँ ।
राजा—इससे क्या मतलब कि सन्तान है या नहीं ?
प्रजाजन जिस-जिस स्नेही भाई बन्धुओं से वियुक्त होते हैं, पाप के कार्य के अतिरिक्त ( मै ) दुष्यन्त उनका वह वह है, यह घोषित कर दिया जाय ॥ २३ ॥
विशेष—दुष्यन्त न्याय-प्रिय राजा थे । यदि किसी का पिता मर गया तो, दुष्यन्त ने उस युवक का भरणपोषण पिता के समान किया । किसी का भाई मर गया हो तो दुष्यन्त ने भाई की

पाठ०—१. दुःषन्त इति वृष्यताम् ।