अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३३६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

सानुमती—पुव्वावरविरोहो अपुव्वो एसो विरहमग्गो। [ पूर्वापरविरोध्यपूर्वं एष विरहमार्गः। ]

राजा--वयस्य ! १कथमेवविश्रान्तदुःखमनुभवामि ।

प्रजागरात्खिलीभूतस्तस्याः स्वप्ने समागमः ।
बाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि ॥ २२ ॥

कारितवता त्वया = माधव्येन तन्मयेन = शकुन्तलामयेन हृदयेन = चेतसा कान्तेवेयमिति दृढबुद्ध्या साक्षादिव = प्रत्यक्षमिव दर्शनसुखं = प्रियदर्शनानन्दम्, अनुभवतः = उपलभमानस्य मे = मम कान्ता = दयिता प्रिया शकुन्तला पुनरपि = भूयोऽपि चित्रीकृता = चित्ररूपेण परिणमिता, आश्चर्यरूपा कृता 'आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रम्' इत्यमरः । अर्थात् मित्र माधव्य ! आत्मनो विरहविनोदाय प्रियाया शकुन्तलाया प्रतिमूर्ति निर्माय तन्मयतया तां साक्षादिवोपस्थितां मत्वा तद्दर्शनसुखानि अनुभवती मम नेयं शकुन्तला, किन्तु तच्चित्रमिति कथनेन पुनस्त्वं त्वया स्मृतिपथमुपनीता। तस्माद्भवतोऽयं महानपराधोऽस्ति । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कार आर्याजातिश्च वृत्तं ॥ २१ ॥

( इति = एवमुक्त्वा ततः बाष्पं = अश्रु विहरति = त्यजति । मम प्रिया प्राक् नष्टा पुनः प्राप्ता, भूयोऽपि नष्टेति हेतोरश्रुजलं विमुञ्चतीत्यर्थः । )

सानुमती—पूर्वापरविरोधी–पूर्वस्य = प्रथमावस्थायाः अपरस्य अपरावस्थायाश्च यो विरोधः = परस्परप्रतिषेधः तद्वान् पूर्वापरविरोधी, पूर्वं प्रियायाः परिग्रहः पश्चादनास्थया परित्यागः = सहसा शकुन्तलायाः प्रत्याख्यानम्, पुनरधुना तदर्थं पश्चात्तापेन शोकातिशयः इति पूर्वापरविरोधः यद्वा पूर्वं चित्रस्य चित्रत्वेन ज्ञानम् स्वयमेवलेखनात् पुनः तस्योन्मादावस्थायां सत्यत्वेन ज्ञानम्, पुनरपि चित्रत्वेन ज्ञानमिति पूर्वापरविरोधः। अत एव अपूर्वंः = आश्चर्यकारी नवीनो वा विरहमार्गः—विरहस्यं = इष्टजन वियोगशोकस्य मार्गः = पन्थाः रीतिरित्यर्थः ।

राजा—आलेख्यदर्शनात्मकस्य विनोदस्य वाष्पादिना प्रतिहननात् नृपः सखेदं विदूषकमाह—वयस्य = सखे ! कथं = केन प्रकारेण एवम् = इत्थम्, अविश्रान्तदुःखम् = अपरम्, अनवरतवेदनाम् अनुभवामि = प्राप्नोमि, सहे । इदृक् निरन्तरदुःखमनुभवितुं नाहं शक्नोमीतिभावः । कुत इत्याह—प्रजागरादिति ।

अन्वयः—प्रजागरात् तस्याः स्वप्ने समागमः खिलीभूतः । बाष्पस्तु चित्रगताप्येनां द्रष्टुं न ददाति ॥ २२ ॥

आत्मनो दुःखसहनाशक्तत्वं कथयन् राजा दुष्यन्तो माधव्यं ब्रूते—प्रजागरेति । प्रजागरात् = रात्रिजागरणात् तस्याः = मम प्रियायाः शकुन्तलायाः स्वप्ने = निद्रायां

---

सानुमती—यह विरह का मार्ग आगे तथा पीछे की बातों से तालमेल न रखने वाला है अपूर्व होता है ।

राजा—मित्र ! मैं क्यों इस प्रकार निरन्तर वेदना का अनुभव कर रहा हूँ ।

रातभर जागरण के कारण उस शकुन्तला का स्वप्न में मिलन रुक गया है और आंसू चित्र में अङ्कित इस शकुन्तला को देखने नहीं देते ॥ २२ ॥

---

पाठ०—१. कथमविश्रामं दुःखमनुभवामि ।