अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः | ३३५

**राजा—**कथं चित्रम्।

**सानुमती—**अहं वि दाणिं अवगदत्था किं उण जहालिहिदाणुभावी एसो।

[ अहमपीदानीमवगतार्था किं पुनर्यथालिखितानुभाव्येषः। ]

**राजा—**वयस्य किमिदमनुष्ठितं पौरोभाग्यम्।

दर्शनसुखमनुभवतः साक्षादिव तन्मयेन हृदयेन।
स्मृतिकारिणा त्वया मे पुनरपि चित्रीकृता कान्ता ॥ २१ ॥

( इति बाष्पं ^१विहरति )

---

राजा--कथं = किम् एतत् चित्रम् = आलेख्यम् ?

**सानुमति --अप्सरा वदति--**सानुमत्यपि राजवचनात् सत्यमियं शकुन्तलेति भ्रमः तन्मयतया चित्रे जातः स च विदूषकवचसा निरस्तः इति स्थितिः । तदाह—अहमपि इदानीम् = अधुना अवगतार्था—अवगतः = ज्ञातः अर्थः = वस्तु चित्रत्वं यथा तादृशी संजाता चित्रमिति ज्ञानं ममापि साम्प्रतमेव जातमित्यर्थः । किं पुनः यथालिखितानुभावी—लिखितं = चित्रितम् अनतिक्रम्य यथालिखितं लिखितानुरूपं तत् अनुभवति = ध्यायतीति यथालिखितानुभावी = यथाचिन्तानुसारी, चित्रे प्रियां भावयन् एषः = राजा दुष्यन्तः किं पुनः = यदाहं स्वस्वबुद्धिरपि चित्रे सत्यं शकुन्तलैवेयमिति भ्रान्ता विदूषकवचनादेवेदानीं प्रतिबुद्धा तर्हि शकुन्तलागतमानसो चित्रस्थामिमां शकुन्तलां मन्यमानो राजा दुष्यन्तो भ्रान्तश्चेत्तत्र किमु वक्तव्यम् ? तद्रसाविष्टचेतसो राज्ञस्तु भ्रान्तिरुचितैवेत्याशयः ।

राजा--वयस्य ! = मित्र माधव्य ! किम् = किमर्थम्, व्यर्थमेव, इदं = पूर्वोक्तरीत्या अनुष्ठितं = कृतम् पौरोभाग्यम् = पुरोभागिनः दुष्कर्मनिरतस्य कार्यम् दोषदर्शित्वम्—'दोषैकदृक् पुरोगामी' इत्यमरः । अस्मिन् हि चित्रे नेयं शकुन्तलेति दोषः कथममुद्भावितः त्वयेत्युपलम्भः । नेदमुचितमाचरितं मत्सुखस्वप्नं विनाशयता त्वयेति भावः । तदेव विवृण्वन्नाह--दर्शनसुखेति ।

अन्वयः--स्मृतिकारिणा त्वया तन्मयेन हृदयेन साक्षादिव दर्शनसुखमनुभवतः मे कान्ता पुनरपि चित्रीकृता ।

शकुन्तलाचित्रं तन्मयतयाऽवलोकयन् राजा दुष्यन्तो माधव्येन प्रतिबोधितो तमपराधं मन्यमानो ब्रवीति--दर्शनसुखेति । स्मृतिकारिणा = इदं चित्रं न साक्षात् शकुन्तलेति स्मृतिं

---

**राजा—**क्या चित्र है।

**सानुमती—**मैं भी अब यथार्थ को समझ सकी हूँ। जैसा चित्र में लिखा है उसी प्रकार अनुभव करने वाले इस राजा का तो कहना ही क्या है ?

**राजा—**मित्र ! तुमने यह ईर्ष्या प्रकृति का कैसा प्रदर्शन किया ?

तल्लीन चित्त से प्रत्यक्ष की तरह दर्शन सुख का अनुभव करने वाले मुझे स्मरण करा देने वाले तुम्हारे द्वारा प्रियतमा पुनः चित्रित कर दी गई है ॥ २१ ॥

( ऐसा कहकर आँसू बहाता है )

---

पाठ०—१. विसृजति ।