अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३३४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

अक्लिष्टबालतरुपल्लवलोभनीयं पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु।
बिम्बाधरं १स्पृशसि चेद्भ्रमर प्रियायास्त्वां कारयामि कमलोदरबन्धनस्थम्॥२०॥

विदूषकः—एव्वं तिक्खणदंडस्स किं ण भाइस्सदि। ( प्रहस्य आत्मगतम् ) एसो दाव उम्मत्तो। अहं वि एदस्स संगेण ईदिसवण्णो विअ संवृत्तो। ( प्रकाशम् ) भो ! वित्तं खु एदं [ एवं तीक्ष्णदण्डस्य किं न भेष्यति। एष तावदुन्मत्तः। अहमप्येतस्य सङ्गेनेदृशवर्ण इव संवृत्तः। भोः ! चित्रं खल्वेतत्। ]

अन्वयः--हे भ्रमर ! अक्लिष्टबालतरुपल्लवशोभनीयं मया रतोत्सवेषु सदयं पीतं प्रियाया बिम्बाधरं स्पृशसि चेत् त्वां कमलोदरबन्धनस्थं कारयामि।

उन्मादास्थापन्नो राजा चित्रेऽङ्कितं वार्यमाणमपि भ्रमरं प्रति क्रुद्धो तस्मै दण्डं दातुं भीषयन् आह—क्लिष्टेति। हे भ्रमर ! = हे मधुप ! अक्लिष्टः = न केनापि मर्दितः बालः नूतनः तरोः = वृक्षस्य पल्लवः=किसलयं दलं तद्वत् लोभनीयं=सुन्दरमिति अक्लिष्टबालतरुपल्लवशोभनीयम् मया = तत्सौन्दर्यवशीभूतेन दुष्यन्तेन रतमेवोत्सवा रतोत्सवाः तेषु रसोत्सवेषु = सुरतमहोत्सवेष्वपि रतिक्रीडासु सदयं = सानुकम्पं स्वादं स्वादं पीतम् = आस्वादितम्, न तु निर्दयमुपभुक्तम्, प्रियायाः = मम दयितायाः शकुन्तलाया. बिम्बाधरं-विम्बसदृशफलम धरोष्ठं स्पृशसि = दशसि चेत् त्वाम् = अपराधिनम् कमलस्य = पद्मस्य उदररूपं यद् बन्धनं कारागृहम् तत्र तिष्ठति यः स तं = कमलोदरबन्धनस्थं पद्मोदरकुहरकागारनिबद्धं कारयामि करिष्यामि। राजाऽहं त्वां परदारधर्षणोपराधेन निरुणध्मि। अर्थात् अये मधुकर ! कामुकवृत्तिः त्वं मया सुरते सदयं स्वादं स्वादं चुम्बितं मे प्रियाया बिम्बफलसदृशं सुन्दरमधरोष्ठं स्पृशसि चेत् तर्हि त्वामहं कमलोदरे घनान्धकारे निधाय दण्डयिष्यामीति भावः। अत्रातिशयोक्तिः समासोक्तिश्चालङ्कारौ छन्दश्चास्ति वसन्ततिलका ॥२०॥

विदूषकः--एवं = इत्थं तीक्ष्णदण्डस्य तीक्ष्णो दण्डो यस्य स तस्य कठोरनिग्रहस्य, पञ्चम्यर्थे षष्ठी उग्रशासनात् त्वत्तः किं = कथं न भेष्यति = भीतो भविष्यति, भीतो भविष्यतीत्येवेत्यर्थं आक्षेपगर्भमेयमुक्तिः। सुकुमारोऽयं दण्ड इति भावः। प्रहस्य = स्वावस्थाया अनुसन्धानात् हास्यं कृत्वा, उपहासपूर्वकम् एषः = अयं दुष्यन्तः तावत् = तु उन्मत्तः = वातुलः, विक्षिप्तः, अहमपि एतस्य = दुष्यन्तस्य सङ्गेन = सङ्गत्या ईदृशाः = एवंभूतो वर्णः रूपं स्वभावो वा यस्य स ईदृशवर्णः = एवंविधः, एवंरूपः, इव = यथा संवृत्तः = संजातः संसर्गजा दोष गुणा भवन्ति इति न्यायेन उन्मत्तसंसर्गादहमपि तत्समान एव जातोऽस्मीति भावः। भोः ! = अये ! चित्रम् = आलेख्यम् खलु = निश्चयेन एतत् = पुरोदृश्यमानम् चित्रस्थस्य मधुकरस्य दण्डनं भवतोऽशक्यमिति भावः।

हे भ्रमर ! किसी के द्वारा न छुए गये नवोद्गत तरुपल्लव की तरह मनोहर तथा मेरे द्वारा संभोगानन्द के समय दयापूर्वक ही पिया गया प्रियतमा का रक्त अधरोष्ठ यदि तुम छुओगे तो कमल के मध्यभागरूपी कारागार में बन्द करवा दूँगा ॥ २७ ॥

विदूषक —इस प्रकार कठोर दण्ड देनेवाले आप से यह क्यों नहीं डरेगा ? ( हँसकर अपने आप ) ये अब पागल हो गये हैं। मैं भी इनके साथ के कारण इसी प्रकार का हो गया हूँ, ( प्रगट रूप में ) अजी, यह तो चित्र है, न कि वास्तविक दृश्य।

पाठा—१. दशसि।