अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 408, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३२६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
विदूषकः—तक्केमि जा एसा सिढिलकेसबन्धणुव्वंतकुसुमेण केसंतेण उब्भिण्णस्सेअविंदुणा वअणेण विसेसदो आसरिआहिं बाहाहिं अवसेअसिणिद्धि-तरुणपल्लवस्स चूअपाअवस्स पासे इसिपरिससंता विअ आलिहिदा सा सउंतला। इदरोओ सहीओ त्ति। [ तर्कयामि येषा शिथिलकेशबन्धनोद्वान्तकुसुमेन केशान्तेनोद्भि-न्नस्वेदबिन्दुना वदनेन विशेषतोऽपसृताभ्यां बाहुभ्यामवसेकस्निग्धतरुणपल्लवस्य चूतपादपस्य पार्श्वे ईषत्परिश्रान्तेवालिखिता सा शकुन्तला। इतरे सख्याविति। ]
राजा—निपुणो भवान्। अस्त्यत्र मे भावचिह्नम्।
विदूषकः—माधव्यो वदति यत् तर्कयामि = मन्ये या एषा = इयम् शिथिलं = श्लथं केशानां = मूर्धजानां बन्धनं = बन्धः तेन उद्भ्रान्तानि कुसुमानि = प्रसाधनपुष्पाणि यस्मात् स तेन शिथिलकेशबन्धनोद्वान्तकुसुमेन = प्रश्लथकेशकलापबन्धननिर्गलितपुष्पेण केशा-न्तेन = केशपाशहस्तेन उपलक्षिता, उद्भिन्ना = उद्गताः संजाताः स्वेदबिन्दवः श्रमजल-जालानि यस्मिन् तत् तेन उद्भिन्नस्वेदबिन्दुना = संजात घर्मजलाञ्चितेन वदनेन = मुखेन, विशेषतः = विशेषेण, बाहुल्येन, अपसृताभ्यां = आनतांशाभ्यां बाहुभ्यां = भुजाभ्या-मुपलक्षिता, अवसेकेन = अवसेचनेन स्निग्धाः = मसृणाः तरुणपल्लवाः=नवपत्राणि यस्मिन् स तस्य अवसेकस्निग्धाभिनवपल्लवस्य = जलसेकार्द्रीभूतनवकिसलयस्य चूतपादपस्य = आम्रवृक्षस्य पार्श्व = निकटे ईषत्परिश्रान्तेव = पादपेषु जलसेवनात् किञ्चिद् जात-श्रमेव, आलिखिता = चित्रिता सा शकुन्तला इतरे = परिशिष्टे अन्ये द्वे सख्यौ = आल्यो प्रियंवदानसूये इति तर्कयामि। अत्र एव सन्ति श्रमपरिणामाः केशबन्धशैथिल्यं, स्वेदो-द्गमः, भुजापसरणञ्च, ते सर्वे तत्र दृश्यन्ते।
राजा—विदूषकोक्तिमनुमोदमानो नृपस्तं श्लाघते-निपुण = पटुः, विशेषज्ञो भवान्=अस्ति रूपविशेषस्य सूक्ष्मेक्षिकयैव कुशाग्रधिषणैरेव लक्षितुं शक्यत्वादितिभावः। अत्र = शकुन्तलाचित्रे मे = मम, भावचिह्नम् = अनुरागलक्षणम् अयं भावः अस्याः प्रतिकृते-रुपरि वर्तमानं मदीयाश्रुप्रस्वेदादिपतनचिह्नैरेव परिज्ञातुं शक्यते एषा शकुन्तलेति। चित्रकारस्य मम रत्यादेः विभावानुभावादेः अश्रुबिन्दुप्रस्वेदरेखादिकं चिह्नजातमात्र
विदूषक—मेरा अनुमान है कि छिड़काव से चिकने हुए पल्लवों वाले आम के पेड़ के पास वह जो ढीले केशबन्धन से बाहर निकले फूलवाले केशपाश से तथा छलछलाते हुए पसीने की बूँदों वाले मुख से तथा अधिक लटकी भुजाओं से जरा थकी सी चित्रित की गई है, यह शकुन्तला है और अन्य दो सहेलियाँ हैं।
विशेष—दुष्यन्त ने आश्रम में शकुन्तला को उस समय देखा था, जब वह आश्रम के वृक्षों को सखियों के साथ सींच रही थी। उस समय वह श्रान्त-सी थी, उसकी चोटी ढीली पड़ गई थी, अतः उसमें लगाये गये पुष्प रह-रह कर गिर रहे थे, उसके मुखपर पसीने की बूँदें झलझला आई थी; उसकी कोमल बाहें थक गई थी, वह आम्र के पास खड़ी लता-सी प्रतीत हो रही थी, उसके इसी सौन्दर्य पर भारत सम्राट् हस्तिनापुर का अधिपति दुष्यन्त अपने को न्योछावर कर बैठा था। दुर्वासा के शाप का प्रभाव समाप्त हो जाने पर दुष्यन्त ने इसी दृश्य को अपनी कला का विषय बनाया है।
राजा—तुम बड़े चतुर हो, इस चित्र में मेरे सात्विक भावों की निशानी है।